Βίντεο

Για την ερμηνεία αυτήν

Αυτές οι τρεις επιτελέσεις/αναπαραστάσεις βασίζονται στις μουσικές μεταγραφές των αρχαιοελληνικών μουσικών σπαραγμάτων και στην έρευνα προηγούμενων ερευνητών. Έλαβα υπόψιν περισσότερες από μία μεταγραφές για κάθε ένα σπάραγμα καταλήγοντας σε κάποιο συμπέρασμα για τις κοινές τους δομές και κάποιες κοινές μαρτυρίες για τις ερμηνείες των μουσικών τους συμβόλων. Για το σπάραγμα του Αίαντα βασίστηκα στις μεταγραφές του West και του Hagel, για την επιγραφή και την μελωδία του Σεικίλου στην μεταγραφή του West. Για το μοιρολόι στον Ορέστη του Ευριπίδη στην μεταγραφή του Carl Jan, του West και του Mathiesen συγκρίνοντάς τες με την μεταγραφή του Egert Poehlmann. Η δουλειά του Στέλιου Ψαρουδάκη μου άνοιξε νέες προοπτικές και μου πρόσφερε νέες ιδέες και εμπιστεύθηκα την γνώμη στο ότι το απόσπασμα του Ορέστη αντανακλά φωνητικές πρακτικές μοιρολογιών. Έτσι, βάσισα την ερμηνεία μου στην δική του ερμηνεία για τα αμφιλεγόμενα σύμβολα της Αρχαίας Ελληνικής Μουσικής Σημειογραφίας που βρίσκουμε στον πάπυρο του Ορέστη (Psaroudakis Stelios 2004 The Orestes Papyrus….).

Μουσικές ερμηνείες και εντοπισμός των παράλληλων μουσικών πρακτικών

Οι ερευνητές αποδίδουν σε αυτά τα σημάδια/σύμβολα τον επάνω sol. Παρατήρησα ότι αυτός ο τόνος είναι πράγματι ένα πήδημα της φωνής σε μία 7η μικρή επάνω από τον βασικό τόνο τον οποίον ο Mathiesen και άλλοι τον περιγράφουν με τον τόνο la. Έχοντας καταγράψει πολλές μελωδίες μοιρολογιών σε πολλές κοινότητες στην Δυτική Ελλάδα ήταν δυνατόν να αποδώσω αυτό το πήδημα της φωνής σε μία αντίστοιχη κραυγή μοιρολογιών που είναι πανταχού παρούσα σε πολλές περιοχές της Δυτικής Ελλάδας και της σημερινής Νοτίου Αλβανίας (Βορείου Ηπείρου) και είναι μία χαρακτηριστική κραυγή σε έναν συγκεκριμένο τόνο της μουσικής κλίμακας που ανεβάζει τη φωνή ακριβώς μία μικρή 7η (και πάλι) επάνω από τον κεντρικό τόνο la. Αυτό το συγκεκριμένο είδος μοιρολογίστικης κραυγής υποστηρίζει και επιβεβαιώνει την άποψη του Ψαρουδάκη για την ερμηνεία των αμφιλεγόμενων συμβόλων ως μίας κραυγής μοιρολογιού με μία αντίστοιχη ενίσχυση από ένα όργανο όπως ο αυλός για την ακόμη μεγαλύτερη δραματική έμφαση στην φωνητική κραυγή. Η άποψη αυτή υποστηρίζεται ακόμη περισσότερο και από επιπλέον διαπιστώσεις αντιστοιχιών στην τεχνική της σύνθεσης του στίχου του μοιρολογιού του Ορέστη του Ευριπίδη και των σημερινών μοιρολογιών στις περιοχές του Καλαμά και της Μουργκάνας αλλά και στην κεντρική ζώνη της Πίνδου όσον αφορά την διακοπτόμενη και κομματιασμένη μορφή του στίχου με τις ένθετες παρεμβολές των κραυγών στην επάνω 7η, ακόμη όσον αφορά το εναρμόνιο πυκνό και τις κινήσεις της μελωδίας με γλισσάντα γύρω από τον φθόγγο της Τονικής (σημερινή ορολογία) ή με βάση την αρχαία ορολογία (και την πραγματική θέση του τόνου αυτού στην μελωδία του Ορέστη) τον φθόγγο της Μέσης.

Έτσι κάθε παρουσίαση/ερμηνεία ξεκινά με σημερινά παραδοσιακά τραγούδια που καταγράφηκαν στην περιοχή της Δυτικής Ελλάδας και τα οποία υποστηρίζουν αντίστοιχες τεχνικές και φόρμουλες με αυτές που βρίσκουμε στα αρχαία ελληνικά μουσικά σπαράγματα, συνεχίζει με μία μουσική ερμηνεία των αρχαίων σπαραγμάτων μαζί με αντίστοιχες σημερινές μουσικές πρακτικές και καταλήγει σε παραδοσιακά τραγούδια τα οποία υποστηρίζουν τις αντίστοιχες αρχαίες φόρμουλες στις αρχαίες μουσικές που μας έχουν διασωθεί μέσα από την Αρχαία Ελληνική Μουσική σημειογραφία στον Ελληνικό χώρο.

Στην περίπτωση των βηματισμών του χορού κράτησα στο μυαλό μου την γενική ιδέα ότι «μία Θέσις συνήθως συνδυάζεται με/ή εμπεριέχει μία «μακρά» διάρκεια/συλλαβή (West 1982,23) αλλά με έναν ευέλικτο τρόπο και μία σχετική ελευθερία στην διάρκεια της ερμηνείας της Performance.

Μία βασική διαφορά ανάμεσα στις αρχαίες και στις σύγχρονες σημερινές φόρμουλες του μουσικού μέτρου είναι ότι στις σημερινές παραδοσιακές μελωδίες μία μακρά διάρκεια μπορεί να χωριστεί σε ρυθμικά στοιχεία φόρμουλες που προσδίδουν έναν χαρακτήρα συγκοπής σε κάποια σημεία της μελωδίας. Αυτό συμβαίνει εξαιτίας του νεότερου τονικού μέτρου των νέων νεοελληνικών ή νεολατινικών στίχων. Παρότι τέτοιες φόρμουλες (περισσότερο εκτεταμένες σε διάρκεια) μπορούν να ανιχνευτούν στην επιγραφή και την μελωδία του Σεικίλου κάτι που χρήζει ακόμη περισσότερης έρευνας και παρότι συνδυάζονται με το αρχαίο ποσοτικό μετρικό υπόβαθρο ωστόσο θεωρώ ότι αυτή η πρακτική στην σημερινή παράδοση στις περισσότερες περιπτώσεις είναι μία νέα εφεύρεση της προφορικής παράδοσης και των φορέων της ώστε να μπορέσει να εφαρμόσει το σημερινό τονικό ποιητικό μέτρο (το βασισμένο στις τονισμένες συλλαβές των στίχων) στα παλιά αρχαία μέτρα που ακούγονται κάτω από αυτό.

Ανακατασκεύασα το μέρος της αρχαίας μελωδίας του Ορέστη που έχει χαθεί με τον τρόπο που οι γυναίκες της Πίνδου συνθέτουν τις μελωδίες των μοιρολογιών φυλάγοντας το τοπικό «λογώδες μέλος» της περιοχής και ενσωματώνοντας σε αυτό τις σκόρπιες νότες του παπύρου σε αυτό το μέρος που έχει καταστραφεί. Βλ.επίσης στο Katsanevaki 1998-2014 Βλαχόφωνα και Ελληνόφωνα τραγούδια περιοχής Βορείου Πίνδου. Ιστορική-Εθνομουσικολογική προσέγγιση: ο Αρχαϊσμός τους και η σχέση τους με το ιστορικό υπόβαθρο» έκδοση της διατριβής ΙΕΜΑ Αθήνα)

Για την συνολική ανάλυση της ερμηνείας αυτής μέσα από τις αρχαίες πηγές, τα αρχαία Ελληνικά μουσικά σπαράγματα και τις σημερινές πρακτικές όπως και την αντίστοιχη βιβλιογραφία βλ. Katsanevaki Athina 2023 “The Evolutionary Pentatonism in Nicomachus, the Extant Fragments and an Ancient Greek Musical Praxis”, GRMS (Greek and Roman Musical Studies) 2023 Issue 1 Vol.11,139-181.

 

Credits: Πληροφορίες για τα βίντεο και τα ηχητικά που ακούγονται κατά την ερμηνεία:

Σείκιλος (Επιτάφειο εύρημα σε στήλη μαρμάρινη από τραγούδι/μελωδία)

Ηχητικά παραδείγματα μέσα στο βίντεο:

1.Επιτόπια καταγραφή: Αθηνά Κατσανεβάκη.

Ηχογράφηση στην Φούρκα στην περιοχή Κονίτσης με γυναικεία ομάδα.

2. Το ίδιο τραγούδι σε νέα ερμηνεία: φωνητικά Αθηνά Κατσανεβάκη

3. Η μελωδία του Σεικίλου σε μετατροπή με αντίστοιχο παραδοσιακό τρόπο που παρουσιάζει τα κοινά χαρακτηριστικά των μουσικών φορμών ενός παραδοσιακού τραγουδιού από την Φούρκα Κονίτσης και των φορμών και των μελωδικών κορυφώσεων και καταλήξεων του Αρχαίου τραγουδιού του Σεικίλου.

4.Η Αρχαία μελωδία του Σεικίλου.

Παραδοσιακές φωνές στις καταγραφές

Φούρκα 26 Ιουλίου 1995 επιτόπια ηχογράφηση Αθηνά Κατσανεβάκη Εθιμικό τραγούδι του Κλήδωνα που τραγουδιέται ομαδικά. Τραγουδούν:

Ασπασία Γκουβέλη, Γεωργία Γκριμότζη, Ζωιτσα Μόκα, Μαλαματή Ηλία, Ευδοξία Κανίστρα, Όλγα Στύλου.

Αίαντας Σοφοκλή (Δραματικό Μοιρολόϊ)

Ηχητικά παραδείγματα στο βίντεο:

Επιτόπιες καταγραφές: Αθηνά Κατσανεβάκη

Τραγούδια από την κοινότητα της Σαμαρίνας ηχογραφημένα στην Σαμαρίνα (περιοχή Γρεβενών) στη Φαλάνη (περιοχή Λάρισας). Βλ. και Athena Katsanevaki "Modern Laments in Northwestern Greece..." Musicologist Journal Volume 1, Issue 1, December 2017, 95-140.

Τα αποσπάσματα του Αίαντα είναι ερμηνευμένα σε μικρές ακολουθίες με αποσπάσματα από παραδοσιακά τραγούδια και μοιρολόγια από την περιοχή της Δυτικής Ελλάδας (Οροσειρά της Πίνδου-Ήπειρος-Δυτική Μακεδονία) ηχογραφημένα στο πεδίο, που αποκαλύπτουν τις κοινές φόρμες και τις καταλήξεις της αρχαίας και της σημερινής μουσικής παράδοσης. Τα βήματα του χορού έχουν αναδομηθεί πάνω στις διάρκειες των συλλαβών των αρχαίων μελωδιών και/ή είναι βασισμένα στους παραδοσιακούς χορούς της περιοχής στις περιπτώσεις των σημερινών χορευτικών μελωδιών.

Παραδοσιακές φωνές:

Ηχογράφηση Σαμαρίνα 21 Ιουλίου 1995

Πρωτοτραγουδιστής της ομάδας: Μιχάλης Μπουφίκος.

Μαζί του τραγουδούν: Αγορίτσα Μπουφίκου, Μιχάλης Λιούπας, Στεριανή Τσιτσιούμη.

Ηχογράφηση Φαλάνη 29 Μαίου 1995

Σοφία Παραφέστα, Αγορίτσα Μπουφίκου, Αγορίτσα Ντριγκόγια, Τασία Ντριγκόγια, Αγγελική Τσόπα, Ευαγγελία Καρκαβίτση.

Ορέστης Ευριπίδη (Μοιρολόϊ του Χορού)
Ηχητικά και βίντεο παραδείγματα:
1. Επιτόπια καταγραφή: Κατσανεβάκη Αθηνά και Eckehard Pistrick στον Παρακάλαμο στην περιοχή του Καλαμά-Ήπειρος στην Ελλάδα (Ελληνόφωνη)
2.Επιτόπιες καταγραφές: Κατσανεβάκη Αθηνά. Ηχογραφήσεις μοιρολογιών στην κοινότητα της Ιεροπηγής Καστοριάς (Βλαχόφωνο) και στην κοινότητα Τοιχιό Καστοριάς (Σλαβόφωνο).
3. Βίντεο στα κοιμητήρια της Ιεροπηγής Καστοριάς στο Μεγάλο Ψυχοσάββατο.
(βλ και Athena Katsanevaki "Modern Laments in Northwestern Greece..." Musicologist Journal Volume 1, Issue 1, December 2017, 95-140).

Εξαιτίας της λειτουργίας των μοιρολογιών και για λόγους ηθικής και προστασίας των προσωπικών στιγμών και βιωμάτων των ανθρώπων του πεδίου δεν συμπεριλαμβάνονται τα ονόματά όσων τραγούδησαν μοιρολόγια.
https://www.youtube.com/watch?v=WwW3sjKuvY8