«ΤΟΠΟΣ» είναι μια μικρή λέξη με μεγάλη όμως σημασία, στην οποία συμπεριλαμβάνονται πολλές έννοιες μαζί. Είναι ο χώρος αλλά και η θέση του ανθρώπου σ' αυτόν ή ως προς αυτόν.
Γιατί ο Τόπος βρίσκεται μέσα μας· στον τρόπο που μας επηρεάζουν πράγματα και πρόσωπα, καθώς και στη διάθεση που έχουμε να τον βιώσουμε. Σ' αυτή λοιπόν, την έννοια συμπυκνώνονται το παρελθόν το παρόν και το μέλλον μαζί.
Για μας τους Αετομηλιτσιώτες είναι αυτά του αντικρίζουμε καθημερινά και συνάμα όσα «πατάμε», όταν κινούμαστε. Είναι το χωριό με τις πλατείες, τις αλάνες του, καθώς και η φύση, ο καθαρός αέρας που αναπνέουμε και τα γάργαρα και δροσερά νερά, που αναβλύζουν από κρυστάλλινες πηγές και ρέουν παντού. Είναι οι μεγάλες και απότομες πλαγιές, τα δάση, οι ρεματιές και τα βουνά.
Για τους προγόνους που έζησαν πριν το 1950, ο τόπος, το Ντένισκο, ήταν το μεγαλύτερο κομμάτι της ζωής τους, η ίδια η υπόστασή τους γιατί σ' αυτόν έζησαν. Εκεί γνώριζαν ακόμα και το τι υπάρχει κάτω από την κάθε πέτρα» Ήταν η δουλειά τους, οι χαρές, οι λοίπες, οι δυσκολίες και οι πολύ μεγάλες περιπέτειες που πέρασαν.
Για τις μετά τον εμφύλιο γενιές, είναι οι πρόγονοι μας με τις ιστορίες τους που τότε μας φαίνονταν σαν παραμύθια, οι συγγενείς, ο παιδικοί μας φίλοι και όλοι οι συμπατριώτες μας. Είναι, όμως και τα χαλάσματα του χωριού μέσα στο οποίο μεγαλώσαμε, καθώς και όλες οι τοποθεσίες του, που γυρίζαμε έφηβοι, σπιθαμή προς σπιθαμή, όπου βρίσκαμε τα κατάλοιπα του εμφυλίου. Γιατί αυτή η γενιά μεγάλωσε και ανδρώθηκε στο κατεστραμμένο Ντένισκο, ακούγοντας όμως από τους παππούδες μας για τα μεγαλεία του παλιού χωριού και συγχρόνως, ζώντας τη μεγάλη προσπάθεια αναγέννησης της νεότερης Αετομηλίτσας και της διάσωσης των παραδόσεών μας. Για τους νεότερους δε και για τις επόμενες γενιές αποτελεί και το ίδιο τους το μέλλον. Γι' αυτό οι Αετομηλιτσιώτες σήμερα, που είμαστε διασκορπισμένοι σε πολλά σημεία, όπου κι αν βρισκόμαστε, στις συζητήσεις, όταν ανταμώνουμε, αλλά και στις σκέψεις μας πάντα κυριαρχεί αυτός ο «τόπος», η Αετομηλίτσα, το Ντένισκο, που είναι ο η μεγάλη κοινή μας αγάπη.
Από νέος που άρχισα ν' ασχολούμαι ενεργά με τα κοινά της Αετομηλίτσας, με απασχολούσε πάντα το γεγονός ότι δε βρέθηκε κανένα γραπτά στοιχείο σχετικό με το παρελθόν του δικού μας ΤΟΠΟΥ, τόσο για το απώτερο όσο και για το πιο πρόσφατο.
Ανέκαθεν με ενοχλούσε πολύ, αλλά και συνάμα με παραδειγμάτιζε, το γεγονός ότι πολλά άλλα χωριά είχαν κατορθώσει να γράψουν από πολύ νωρίς βιβλία σχετικά με το δικό τους παρελθόν. Έχω διαβάσει αρκετά από αυτά τα οποία πιστεύω πως μου χρησίμευσαν στην προσπάθεια αυτή που ξεκινώ, αλλά που δυστυχώς όλοι μας τα μεταπολεμικά χρόνια, ελάχιστα κάναμε γι' αυτό το τόσο μεγάλο και σημαντικό θέμα. Κάποια στιγμή, όμως, τον άνθρωπο τον επισκέπτεται το παρελθόν του και του χτυπάει την πόρτα. Τότε μυστικά και κρυμμένες ιστορίες έρχονται στο φως και τον εκθέτουν για την ατολμία του.
Για να μην υπάρχει, λοιπόν, αυτό το τεράστιο κενό και στις επόμενες από εμάς γενιές πήρα την απόφαση να γράψω την ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΑΕΤΟΜΗΛΙΤΣΑΣ, ώστε να μείνει κάτι που θα το έχουμε τώρα αλλά και στο μέλλον. Για κάποιους που μεγάλωσαν και έζησαν την παιδική τους ηλικία στην Αετομηλίτσα, σήμερα, όταν την επισκέπτονται νιώθουν ότι είναι τόπος λατρείας, προσκυνήματος και ανάκλησης της παιδικής τους ηλικίας. Σα να έχει σταματήσει εκεί ο χρόνος. Όλα αυτά τα στοιχεία θεωρώ ότι είναι ουσιαστικοί λόγοι που με οδήγησαν, έστω και αργά, να γράψω για τον δικό μας ΤΟΠΟ, «ταξιδεύοντας» σιγά σιγά από το παλιό και ξακουστό Ντένισκο μέχρι τη σημερινή και πανέμορφη Αετομηλίτσα, κάνοντας πολλούς σταθμούς ενδιάμεσα.
Ένα ταξίδι πεντακοσίων περίπου χρόνων, που όμως αξίζει να το κάνουμε όλοι μαζί, ξεκινώντας από τότε που οι πρόγονοί μας άρχισαν να κατοικούν στη λάκκα Μοναστήρι-Κερασιά-Μηλιά. Από την περιοχή στην οποία βρίσκεται η Μπάλτα, από όπου έβγαινε το μυθικό κριάρι και συνευρίσκονταν με τα πρόβατά μας δημιουργώντας τη σπάνια Ντενισκιώτικη ράτσα τους. Αφού περιπλανηθούμε εδώ χαμηλά, όπως και οι πρόγονοί μας για περισσότερα από διακόσια χρόνια, θα «ανηφορίσουμε» μετά μαζί τους, έχοντας οδηγό το μυθικό κριάρι, που θα μας οδηγήσει και θα μας αφήσει στη νέα τοποθεσία που διάλεξαν οι παππούδες μας για να χτίσουν το καινούργιο χωριό, τη σημερινή Αετομηλίτσα. Εδώ εμείς θα μείνουμε άλλα τόσα χρόνια για να φτάσουμε στο σήμερα, ενώ το κριάρι θα ανέβει πιο ψηλά, στη δρακόλιμνη της Σκίρτσια, απ' όπου βίαια το άρπαξαν, γιατί το είχαν ζηλέψει. Το οδήγησαν στον ξεριζωμό του και περιμένει να το φέρουμε πάλι πίσω για να «ηρεμήσει» ο ΤΟΠΟΣ από τις κατολισθήσεις που ακολούθησαν. Εκτός από τον μυθικό ξεριζωμό του κριαριού, ακολούθησε στον τόπο μας και ένα άλλος μισεμός, όταν το ένα τέταρτο περίπου των κατοίκων της Αετομηλίτσας, βρέθηκε για πολλά χρόνια στην ξενιτιά. «Το σεργιάνι στο παρελθόν έχει και πάρα πολλά εμπόδια, που όμως δεν πρέπει να μας απογοητεύουν και να αποτρέπουν την ενατένισή του».
Για το μεγάλο αυτό ταξίδι στον χρόνο αξιοποίησα όσες πηγές μπόρεσα να βρω. Δυο από αυτές ήταν πολύ χρήσιμες αλλά και αξιόπιστες για την περίοδο από το 1913 και μετά. Είναι κατά κύριο λόγο οι αφηγήσεις που άκουγα στα παιδικά μου χρόνια (τις δυο δεκαετίες μετά το 1950) από τους τότε εβδομηντάρηδες και πάνω -που γεννήθηκαν γύρω στα 1900-, αφού οι ίδιοι μεγάλωσαν και έζησαν μέσα σ' αυτή την περίοδο. Η άλλη πηγή είναι οι ζωντανές αφηγήσεις συγχωριανών μας που έζησαν τις δύσκολες καταστάσεις του βίαιου ξεριζωμού τους, για πολλά χρόνια, από τον ΤΟΠΟ μας. Υπάρχει, όμως, και ένα πλούσιο φωτογραφικό υλικό, που «κράτησε» ζωντανή όλη εκείνη την περίοδο. Το γεγονός δε ότι κανένα καλοκαίρι δεν έλειψα απ' το χωριό, αλλά κυρίως το ότι μεγάλωσα στο παραδοσιακό οικογενειακό μας καφενείο, τη σημερινή ταβέρνα «Ο Ανδρέας», με «πλούτισε» με τα ακούσματα των τότε μεγαλυτέρων μου.
Όσο, όμως, θα προσπαθήσουμε να ταξιδέψουμε πιο πέρα και πίσω στον χρόνο, πηγαίνοντας σε παλιότερες από το 1900 εποχές, τόσο δυσκολότερα διακρίνονται στα ίχνη της ιστορίας του χωριού μας. Αλλά επειδή ανήκουμε στη μεγάλη εθνότητα των Βλάχων, για την οποία υπάρχουν πολλά καταγεγραμμένα ιστορικά στοιχεία του μακρινού αυτού παρελθόντος, αξιοποιήσαμε από αυτά και το παραμικρό που αφορά στο Ντένισκο.
Επίσης, οι παππούδες της εποχής από το 1950 μέχρι το 1970, εκτός του ότι θυμότανε οι ίδιοι την περίοδο από το τέλος της τουρκοκρατίας μέχρι το 1950, που γι' αυτούς ήταν ακόμα αφηγήματα νωπά, είχαν ακούσει και πολλά απ' τους δικούς τους παππούδες για τη ζωή των προγόνων τους. Εγώ όλα αυτά τα άκουγα σαν παραμύθια καθώς μεγάλωνα δίπλα τους. Μερικοί από αυτούς είναι: Ο Γιάννης Μπαρμπαγιάννης, ο Χρήστος Λάππας οι αδερφοί Λάμπρος και Ντίνας Καράτζιος και οι συγγενείς μου Στέργιος, Σταύρος Δημητράκης Νιτσιάκος, τις «ιστορίες» των οποίων άκουγα για τους χειμώνες στη Ροδιά, και πολλοί άλλοι. Οι αξιοσέβαστες αυτές μορφές των παππούδων μας, των τελευταίων που φορούσαν τις παραδοσιακέ μας φορεσιές, έχουν «φωτογραφηθει» και έχουν παραμείνει για πολλά χρόνια απέπαφες στο «ασπρόμαυρο φίλμ» του υποσυνείδητου μου. Μαζί τους έμειναν «ηχογραφημένες» στο μυαλό μου και οι σημαντικές αφηγήσεις που άκουγα καθημερινά για το παλιό Ντένισκο. 'Ολα αυτά που κινούνταν μεταξύ πραγματικότητας και μύθου, λόγω και της νεαρής μου τότε ηλικίας, τραβούσαν τόσο πολύ το ενδιαφέρον, που έμειναν στο μυαλό μου ανεξίτηλα και διατηρούνται μέχρι σήμερα ζωντανά. Μορφές, και ιστορίες μαζί, τώρα που ξεκίνησα να γράφω επανέρχονται λες και τους είδα και τους άκουσα πρόσφατα, σκηνογραφώντας και σκηνοθετώντας έτσι την ιστορία αυτού του τόπου.
Προχωρώντας, όμως, ανακάλυψα και αρκετά επίσημα γραπτά στοιχεία που αφορούν το Ντένισκο την εποχή που δημιουργήθηκε ο πρώτος οικισμός στο Μοναστήρι, δηλαδή από την 16ο αιώνα και μετά. Επίσης, πολλά είναι και όσα συνέβησαν στο χωριό κατά την περίοδο 1940 μέχρι το 1960, δηλαδή απ' την ιταλογερμανική εισβολή, την κατοχή, τον εμφύλιο, τον ξεριζωμό μεγάλου μέρους των κατοίκων του χωριού, την παραμονή στην Αλβανία και όχι μόνο, μέχρι την επαναδό τους γύρω στα 1960 και πολύ αργότερα από τις άλλες χώρες. Μια εποχή που λίγο έλειψε να ερημωθεί και η Αετομηλίτσα, μαζί με όλα σχεδόν τα Γραμμοχώρια του νομού Καστοριάς. Τις μεγάλες αυτές περιπέτειες των ξεριζωμένων από τον τόπο συγχωριανών μας, τις μεταφέρω όπως τις αφηγούνται σε ζωντανές σημερινές μαρτυρίες τους μερικοί από αυτούς που έζησαν τις τραγικές εκείνες καταστάσεις. Για την περίοδο αυτή στηρίχθηκα και σε όσα άκουσα από τη γενιά των τότε σαραντάρηδων περίπου, που τα έζησαν μεν αλλά δεν έφυγαν στην ξενιτιά. Η νεότερη εποχή, δηλαδή από το 1950 και μετά, για τη γενιά μου θεωρείται «πρόσφατη», αλλά και τα γεγονότα είναι πιο νωπά. Στο βιβλίο συμπεριλήφθηκαν και αυτά, για να τα θυμηθούν οι μεγαλύτεροι, αλλά κυρίως να τα μάθουν οι νέοι του σήμερα και περισσότερο οι Αετομηλιτσιώτες του αύριο. Τα τελευταία πενήντα εξήντα χρόνια (1960 και μετά), που έχουν γίνει τόσες και τέτοιες μεγάλες ανατροπές και αλλαγές στην Αετομηλίτσα, τις έχω ζήσει, συμμετείχα στα περισσότερα γεγονότα και τα γνωρίζω καλά, αλλά επικαλούμαι και μαρτυρίες πολλών άλλων. Σημαντική πηγή είναι και η εφημερίδα «Η ΑΕΤΟΜΗΛΙΤΣΑ» που άρχισε να εκδίδεται (και τη γράφω ο ίδιος ανελλιπώς) από το 1987.
Η κτηνοτροφία και τα άλλα παλιά και νεότερα επαγγέλματα, η ζωή στο χωριό, οι παραδόσεις, τα ήθη και τα έθιμα, η γλώσσα μας και πολλά άλλα έχουν τον δικό τους χώρο στο βιβλίο. Τα τοπωνύμια και πολλά άλλα γράφονται και στη βλάχικη γλώσσα, γιατί έτσι τα έχουμε συνηθίσει οι μεγαλύτεροι αλλά και για να εξοικειώνονται λίγο με τη μητρική μας γλώσσα οι νεότεροι. Μεγάλο μέρος καταλαμβάνουν και οι πολλές φωτογραφίες, κυρίως οι παλιές, που συνοδεύουν τα κείμενα και κάνουν το βιβλίο να είναι κάτι ανάμεσα σε βιβλίο και άλμπουμ. Γιατί «μια εικόνα αξίζει όσο χίλιες λέξεις».
Σε κάθε βήμα που κάνω, μαζί με όλα τα παραπάνω, προσπαθώ να αξιοποιήσω και το παραμικρό που αναφέρεται στην Αετομηλίτσα και έχει καταγραφεί σε διάφορα άλλα βιβλία και εργασίες, στα οποία γίνονται αναφορές και για τον τόπο μας.
Για την καλύτερη δε κατανόηση του περιεχομένου επισημαίνω ότι το βιβλίο γράφτηκε κατά χρονικές περιόδους και όχι κατά θεματικές ενότητες, γι' αυτό και κάποια συνδετικά νοηματικά στοιχεία μπορεί να συναντώνται σε αρκετά σημεία.
Στο σημείο αυτό, θέλω να αναφέρω το «έναυσμα» που στάθηκε αφορμή στη σύλληψη της ιδέας του παρόντος βιβλίου και το οποίο συνέβη αρκετά χρόνια πριν. Το 2008 ο φιλόλογος Μιχάλης Παντούλας, τότε βουλευτής Ιωαννίνων, χάρισε στην Κοινότητά μας μια κορνίζα με την παρακάτω επιγραφή και στο πίσω μέρος τη μετάφρασή της.
Η ακριβής απόδοση της επιγραφής αυτής σε σημερινή γραφή είναι:
«ЕСТОРІӨН О ӨНОС КЕ ПАNСΕΠΤΟC NAOC ΟΥΤΟΣ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΕΝΔΟΞΟΥ ΜΕΓΑΛΟΜΑΡΤΗΡΟC ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΤΟΥ ΤΡΟΠΕΟΦΟΡΟΥ ΔΙΑ CΥΝΔΡΟΜΗC ΤΟΥ ΚΑΙ ΕΞΟΔΟΥ ΚΟΠΟΥ ΚΕ ΜΟΧΘΟΥ ΘΟΜA - KE TON TΕΚΝΩΝ ΤΟΥ ΚΕ ΠΑΠΑΪΩΑ ΚΕ ПАПАГЕΩΡΓΗ ΚΕ ΠΑΠΑΔΗΜΗΤΡΗ ΚΕ ΕΤΕΡΟΝ ΑΔΕΛΦΩΝ - ΙΠΟ ΜΙΧΑΗΛ ΕΚ ΠΟΛΕΟC ΤΕΝΗCΚΟ ΚΕ ΔΗΜΗΤΡΙΟΥ ΕΤOC XC ZPKH EN MINI AYΓΟΥCΤΟΥ ΤΕΛΙΟΥΤΕ – Κ.Δ.»
Η επιγραφή υπάρχει στον Ι.Ν. του Αγίου Γεωργίου στη Βροσίνα Ιωαννίνων. Είναι γραμμένη το έτος 1620 ανορθόγραφη, πράγμα πολύ φυσιολογικό για την εποχή εκείνη, από την οποία όμως βγαίνουν κάποια συμπεράσματα για τους πρώτους οικισμούς. Διασώζεται εδώ και τέσσερες αιώνες, μάλιστα είναι γραμμένη από Ντε νισκιώτες ζωγράφους, και μας δίνει σημαντικές πληροφορίες.
Κατ' αρχάς φαίνεται και εδώ πως το Ντένισκο προϋπήρχε ως χωριό ήδη από τον 17ο τουλάχιστο αιώνα. «ΕΚ ΠΟΛΕΟΣ ΤΕΝΗΣΚΟ... 24 Αυγούστου του έτους 1620», γεγονός που έναρμονίζεται απόλυτα και με τα προηγούμενα που αναφέραμε, καθώς και με το ότι οι ορεινοί οικισμοί δημιουργήθηκαν κατά τον 10ο αιώνα. Το χωριό ήταν ακόμα στη θέση Μοναστήρι και το όνομά του ήταν Ντένισκο. Επίσης, οι αγιογράφοι που αναφέρεται ότι κατάγονται από το Ντένισκο πρέπει να έμεναν στον οικισμό και ίσως προέρχονταν από τότε που λειτουργούσε το Μοναστήρι.
Θα μείνουμε περισσότερο στη λέξη ΕΣΤΟΡΗΘΗ (ιστορήθη). Σύμφωνα με Λεξικό της Ακα δημίας Αθηνών. «ΙΣΤΟΡΗΜΕΝΟΣ ΝΑΟΣ» είναι ο αγιο-εικονογραφημένος ναός, που έχει δηλαδή διακοσμηθεί με θέματα από τη θρησκευτική παράδοση. Κατά την επιγραφή λοιπόν ο ναός εικονογραφήθηκε και διακοσμήθηκε (τέμπλο κλπ) από τον Μιχαήλ με καταγωγή απ' το Ντένισκο (ΙΠΟ ΧΕΙΡΟΣ ΗΜΟΝ ΕΚ ΠΟΛΕΟΣ ΤΕΝΗΣΚΟ...).
Πολλές φορές είχαμε ακούσει από τους παππούδες μιας ότι στο Ντένισκο υπήρχαν αγιογράφοι, όταν το χωριό ήταν στις πρώτες τοποθεσίες. Αυτό ενισχύεται και από το γεγονός ότι στην ευρύτερη περιοχή η τέχνη της αγιογράφησης ήταν αρκετά διαδεδομένη. Ήταν γνωστοί παλιά οι αγιογράφοι του Λιανοτοπίου και μέχρι πρότινος των Χωνιάδων. Μάλιστα έλεγαν πως η αγιογραφία μεταδόθηκε από Ντενισκιώτες αγιογράφους στους Χωνιαδίτες, που είναι από παλιά πασίγνωστοι στην τέχνη αυτή. Σχετικά με το θέμα αυτό ο γνωστός συγγραφέας λαογράφος Κίτσιος Μακρής γράφει: «Κτηνοτρόφοι από το χωριό Αετομηλίτσα εγκαταστάθηκαν στους Χιονιάδες και όταν κάποιο βαρύ χειμώνα έχασαν τα κοπάδια τους από το κρύα πήγαν στην Ιταλία και έμαθαν την τέχνη».
Κατά μια άλλη εκδοχή σε εποχές που οι Ντενισκιώτες πήγαιναν στα χειμαδιά της Ηγουμενίτσας συνάντησαν ομάδα οικογενειών που ασχολούνταν και με την αγιογραφία, μετακινήθηκαν και αυτοί μαζί τους προς τον Γράμμο και εγκαταστάθηκαν στους Χιονιάδες. Παράλληλα, έμαθα και Ντενισκιώτες την τέχνη της αγιογραφίας.
Υστερόγραφο. Το βιβλίο αυτό αφορά την Αετομηλίτσα και απευθύνεται κυρίως στους συμπατριώτες μας. Ελπίζω πως δε θα κοσμεί απλά τις βιβλιοθήκες των σπιτιών, αλλά θα είναι ένα βιβλίο απλό και προσιτό σε όλους, που θα διαβάζεται από τους παππούδες μέχρι και τα εγγόνια, Προσωπικά, δε διεκδικώ με αυτό να γίνω επαγγελματίας συγγραφέας, ούτε και σε κανένα οικονομικό όφελος προσβλέπω. Όλα τα κέρδη θα τα καρπωθούν αποκλειστικά οι φορείς μας. Η μόνη δική μου φιλοδοξία είναι να έχει η σημερινή και η επόμενη γενιά της Αετομηλίτσας αυτό που έλειπε μέχρι τώρα από τον ΤΟΠΟ μας.
Χρήστος Ανδ. Νιτσιάκος
Για να το αποκτήσει κάποιος κλικ εδώ
