Από του Αη Γιωργιού (την Ανοιξη) ως τον Αη Δημήτρη (Φθινόπωρο) ο οικισμός Ιστόκ έσφυζε από ζωή με περίπου 200 οικογένειες να δραστηριοποιούνται με χιλιάδες ζώα (πρόβατα κυρίως).
Μένοντας σε πρόχειρα σπιτάκια από κλαδιά και σανίδες (καλύβες) με θεμέλια από πέτρες, γι αυτό και το όνομα Καλύβια (Ιστόκ ή Ίστοκ θα πει ανατολικά γιατί έχει κλίση προς Πρέσπες). Ως και σχολείο λειτουργούσε.
Ο Ε. Διάλλας είπε ότι ο οικισμός Καλύβια δέχτηκε μία επίθεση από ένοπλους Αλβανούς. Μάλιστα στη Ρέσνα το 1926, Αλβανοί ληστές συνέλαβαν 4 Τοϊβασίτες Ελληνόβλαχους για λύτρα, μα ευτυχώς αυτοί απέδρασαν με περιπετειώδη τρόπο.
Φεύγοντας κλείδωναν την εκκλησία και φόρτωναν την οικοσκευή, κατεβαίνοντας για 12 μέρες τα μονοπάτια και τους δρόμους από Ιστόκ, Ρέσνα, Πρέσπα, Φλώρινα, Πτολεμαΐδα, Σέρβια, Σαραντάπορο, Ελασσόνα, Μυλούνα, Μάτι Αργυροπουλίου, Τόϊβασι (Καλοχώρι Συκουρίου) ή άλλο πεδινό χειμαδιό, δρόμο που έκαναν αντίθετα και στο ανέβασμα. Ορισμένοι γεννήθηκαν στον δρόμο αυτόν.
Είχαμε την τύχη να περπατήσουμε στο βουνό αυτό με το ανύπαρκτο οδικό δύκτιο, περιοχή Ιστόκ, φέτος το 2017, μαζί με τους Καλοχωρίτες (Τοϊβασίτες) Αποστόλη Δ. Έξαρχο και Βαγγέλη Μπανιώτη (85 ετών), να βρούμε σημάδια (λιθοσωροί σε τετράγωνο σχήμα) του οικισμού Καλύβια και να διαπιστώσουμε την τοπιογραφία της περιοχής, που διατηρείται ζωντανή στη μνήμη υπέργηρων πρώην κατοίκων. Μόνο μια επιγραφή δίγλωσση σε σλάβικα και λατινικά σε δέντρο, στην πηγή που και τότε ξεδιψούσε ανθρώπους και κοπάδια, μαρτυρεί το όνομα ΙΣΤΟΚ. ʼλλωστε έχουν περάσει 88 χρόνια από το 1929 που ερημώθηκε ο οικισμός Καλύβια Ιστόκ, λόγω της σκληρής γραμμής του Σερβικού κράτους (που μετά το 1912 είχε την περιοχή) για την ιθαγένεια – υπηκοότητα. Η πλειονότητα των Ελληνοβλάχων Καλυβιωτών δήλωσαν Έλληνες και μοιραία τους απέκλεισαν από το δικαίωμα να ανεβαίνουν με τα κοπάδια τους εκεί. Έχασαν έτσι και τα περιουσιακά δικαιώματα στα βοσκοτόπια και στον οικισμό. Γιατί είχαν αγοράσει ορισμένοι Τσελιγκάδες την περιοχή αυτή του Ιστόκ- επαρχίας Πρέσπας. Μάλιστα και προς την Οχρίδα πλαγιά με σύνορο τη λίμνη Οχρίδας, είχαν αγοράσει 2 κάτοικοι «χωρίου Ιστόκ, επαρχίας Πρέσπας» από τον τούρκο Μεχμέτ Βέη, υπήκοο Πύλης (κατά το Συμβόλαιο που εντόπισα).
Με την έκδοση δε του βιβλίου «Γαμήλια έθιμα των Βλαχοχωρίων της Πίνδου - Πρώιμες λαογραφικές καταγραφές φοιτητών του Ν.Πολίτη» της Ακαδημίας Αθηνών σε επιμέλεια του Ευάγγελου Καραμανέ διευθύνοντα του Κέντρου Λαογραφίας, που παρουσιάστηκε στην Αθήνα πρόσφατα (18.10.2017) όπου περιλαμβάνεται το χειρόγραφο μελέτης του Ζήση Μότσιου (καθηγητή φιλολόγου 1919) για τον γάμο στους Βλάχους του Ιστόκ, μας δίνεται μια επί πλέον λαβή για να αναφερθούμε στα Καλύβια. Είχα το προνόμιο να διαβάσω στα γραφεία της Ακαδημίας το ανέκδοτο χειρόγραφο του φοιτητή Μότσιου, κατά ευγενή παραχώρηση του Ε. Καραμανέ, ο οποίος το μελετούσε. Ο Ζ.Μότσιος με καμάρι αναφέρει ότι γεννήθηκε στα Καλύβια του Ίστοκ, και τα έθιμα (προξενιό-αρραβώνα-γάμο)που περιγράφει τα είχε βιώσει. Παραθέτει και στίχους τραγουδιών.
Παύλος Λάλος
δημοσιογράφος, συγγραφέας
ΠΗΓΕΣ:
1. Κωνσταντίνα Ντάσιου, Σημαντικές μεταβολές στις εποχικές μετακινήσεις των ποιμενικών οικογενειών της Βόρειας Πίνδου: Η περίπτωση του οικισμού Περιβόλι Γρεβενών (19ος - μέσα 20ού αι.).
2. Ευάγγελος Διάλλας, έτος γέννησης 1919, τόπος γέννησης Καλύβια Ιστόκ, συνταξιούχος αγρότης, ηχογραφημένη συνέντευξη, Παλιό Σκηλίτσι Ημαθίας, 2017.
3. A. Wace. - M. Thomson, Οι Νομάδες των Βαλκανίων, μτφ. Π. Καραγιώργος, εκδ. Κυριακίδη, Θεσσαλονίκη 2009, σ. 197 (έκδ. πρωτοτύπου το 1914).
4. Γαμήλια έθιμα των Βλαχοχωρίων της Πίνδου. Πρώιμες λαογραφικές καταγραφές φοιτητών του Ν.Πολίτη, [όπου Ζήση Μότσιου «ο γάμος παρά τοις βλαχοφώνοις»], επιμέλεια σχόλια Ευάγγελος Καραμανές, έκδ. Κέντρου Λαογραφίας Ακαδημίας Αθηνών, 2017.
πηγή: https://www.eleftheria.gr
Για τα καλύβια του Ιστόκ μπορείτε να διαβάσετε και εδώ
