«Οι ταξιδεμένοι Βλάχοι μιλούν αρκετές ξένες γλώσσες, έχουν καλές βιβλιοθήκες με πολλά βιβλία στα γαλλικά και ιταλικά, έχουν περιποιημένες και καλαίσθητες εκδόσεις των Ελλήνων κλασικών»
«Ένας ξένος βρίσκει σε αυτές τις βιβλιοθήκες τέτοια φιλολογική βοήθεια που είναι δύσκολο να τη φέρει μαζί του στα ταξίδια. Το πιο καταπληκτικό είναι να παρατηρήσει κανείς και να δει το πνεύμα της τάξης και της νοικοκυροσύνης που βασιλεύει στις οικογένειες και στις βλάχικες πόλεις». Γράφει ο Γάλλος περιηγητής Πουκεβίλ που επισκέφθηκε το 1815 τους Καλαρρύτες και σημειώνει: «Το 1815 στους Καλαρρύτες ζούσαν 580 βλάχικες οικογένειες σε έναν τόπο που πιο πολύ μοιάζει για φωλιά αετών, παρά για κατοικία ανθρώπων».
Το παράθεμα αυτό αντανακλά την οικονομική ευρωστία αλλά και το επίπεδο της πολιτισμικής ανάπτυξης, στο οποίο είχαν φτάσει οι Καλαρρύτες όταν ο Γάλλος περιηγητής και πρόξενος επισκέφθηκε το χωριό στις αρχές του 19ου αι. Ο ίδιος όπως και ο Leak αποτυπώνουν στα περιηγητικά τους κείμενα την μεγάλη οικονομική, κοινωνική και πολιτιστική ακμή που είχε ήδη ξεκινήσει από τα μέσα του 18ου αι.
Οι Καλαρρύτες έχουν μια μακραίωνη ιστορική πορεία με σημείο αναφοράς τον 10 αι., οπότε και πραγματοποιήθηκε η εγκατάσταση βλαχόφωνων Ελλήνων ημινομάδων κτηνοτρόφων στην περιοχή.
Στο κείμενο αυτό, θα εστιάσουμε κυρίως στην πλούσια λαϊκή τους παράδοση και όχι τόσο στις ιστορικές συνθήκες που διαμόρφωσαν την ιδιαίτερη φυσιογνωμία των Καλαρρυτινών διαχρονικά. Είναι ευρέως γνωστή η ανάπτυξη της εριουργίας, της υφαντουργίας σε επίπεδο βιοτεχνίας, της χρυσοκεντητικής, της εκκλησιαστικής ζωγραφικής, της αργυροχρυσοχοΐας στους Καλαρρύτες σε τέτοιο βαθμό που στο τέλος του 18ου αιώνα οργανώθηκε ένα πολύ καλό εμπορικό δίκτυο για τα προϊόντα των Καλαρρυτινών στις ευρωπαϊκές αγορές, κυρίως από Καλαρρυτινούς εμπόρους, οι οποίοι είχαν τη δυνατότητα της εμπορικής αποδημίας σε τοπικό επίπεδο και στο εξωτερικό.
Κάποια λοιπόν από αυτά τα αντικείμενα, τα λαϊκά χειροτεχνήματα, σήμερα περιλαμβάνονται σε συλλογές μουσείων, είναι εκθέματα που αναδεικνύονται μέσα στις μουσειακές προθήκες και μας «μιλούν» για την ιστορία και την πλούσια παράδοση των Καλαρρυτών. Σε άλλες περιπτώσεις φυλάσσονται στα εντευκτήρια των συλλόγων ή διατηρούνται σε σπίτια ως πολύτιμα οικογενειακά κειμήλια.
Είναι όμως μόνο τα υλικά που μαρτυρούν και σηματοδοτούν τη σπουδαία πολιτιστική κληρονομιά των Καλαρρυτών; Είναι μόνον τα απτά τεκμήρια αυτά που μεταφέρονται από γενιά σε γενιά και διασώζονται; Και τελικά όλα αυτά που κατέγραψαν οι περιηγητές στο πέρασμά τους, οι παλιές νοοτροπίες, τα ήθη και τα έθιμα, αλλά και τα τραγούδια, οι αφηγήσεις, ιδέες και αξίες που παραδίδονται και διατηρούνται ζωντανά έως και σήμερα δεν είναι εκφάνσεις της πολιτιστικής τους κληρονομιάς;
Το πανηγύρι της Αγίας Παρασκευής στους Καλαρρύτες που θα εξετάσουμε είναι μια μορφή άυλης πολιτιστικής κληρονομιάς, άρρηκτα συνδεδεμένη με τη ζωή και την ταυτότητα της κοινότητας.
Ας προσπαθήσουμε να το σκιαγραφήσουμε, ώστε να μπορέσουμε να το ερμηνεύσουμε και να παρακολουθήσουμε την εξέλιξή του.
Κατά την προφορική παράδοση, μετά την Επανάσταση των Καλαρρυτών (στις 30 Ιουνίου του 1821) και σε εποχή επιστροφής των μετακινούμενων κτηνοτρόφων στα χειμαδιά συνέβη το εξής: από κάποιο κοπάδι αποκόπηκαν περίπου 20 πρόβατα, τα οποία και ξεχειμώνιασαν μόνα τους πάνω στο βουνό. Την επόμενη άνοιξη οι κτηνοτρόφοι διαπίστωσαν ότι τα ζώα τους όχι απλά επιβίωσαν αλλά γέννησαν κιόλας και μάλιστα ότι τα φύλαγε μια μαυροφορεμένη γυναίκα μέσα σε μια σπηλιά σε υψόμετρο 1.750 μ. περίπου. Οι ίδιοι, κατά την είσοδό τους στη σπηλιά, διαπίστωσαν πως από τις σχισμές των βράχων ανέβλυζε νερό, που πότιζε όλο αυτό το διάστημα τα ζώα, ενώ σε ένα σημείο υπήρχε μια εικόνα της Αγίας-Παρασκευής. Η μαυροφορούσα όμως είχε εξαφανιστεί.
Τότε συγκεντρώθηκαν στο χωριό και αποφάσισαν, αφού πρώτα σημαδέψουν τα ζώα να τα πάρει κάποιος κτηνοτρόφος στο δικό του κοπάδι και να τα φυλάει. Την δε εικόνα την μετέφεραν σε ένα ξωκλήσι που έχτισαν πιο χαμηλά, κοντά στο χωριό. Κατά έναν θαυμαστό όμως τρόπο η εικόνα γυρνούσε πάλι στην σπηλιά που βρέθηκε εξ αρχής. Έτσι, αποφάσισαν να τη διαμορφώσουν σε ξωκλήσι και να πανηγυρίζουν κάθε χρόνο τη χάρη της στις 26 Ιουλίου.
Υπεύθυνοι για την διοργάνωση του πανηγυριού όλα αυτά τα χρόνια έως και σήμερα είναι οι κτηνοτρόφοι, που ευεργετήθηκαν από την Αγία Παρασκευή. Κάθε χρόνο κάποιος από τους κτηνοτρόφους αναλαμβάνει να επιτηρεί τις διαδικασίες και να εκτελεί το «ύψωμα» για χάρη της. Η υποχρέωσή του εκτός από το να συντονίζει τις διαδικασίες είναι να σφάξει δύο πρόβατα από αυτά που διατηρούνται στη στάνη Φασούλα και ένα από δικό του κοπάδι καθώς και να πήξει τη γιαούρτι και το τυρί.
Η μέρα του πανηγυριού ξεκινάει με τον εκκλησιασμό όλων των πιστών στο ξωκλήσι της σπηλιάς. Εκεί ανεβαίνουν οι χωριανοί διασχίζοντας απόκρημνες πλαγιές και μεγάλη απόσταση από το χωριό, κυρίως με τα πόδια. Στην εκκλησία μοιράζονται ένας δίσκος (απλάδα) με σιτάρι και πέντε λειτουργιές για την αρτοκλασία. Οι πιστοί μετά το τέλος του εκκλησιασμού κατηφορίζουν προς το «λιβάδι», μια τοποθεσία κοντά στο χωριό, γεμάτο δέντρα, που η διαμόρφωση του εδάφους βοηθά την εκτέλεση των διεργασιών του πανηγυριού και τον χορό. Εκεί ψήνονται τα πρόβατα και μοιράζονται το γιαούρτι και το τυρί. Υπό τον ήχο των ντόπιων μουσικών το πανηγύρι κρατεί μέχρι αργά το απόγευμα με διπλό και πολλές φορές τριπλό χορό. Από το χωριό καταφθάνουν παλικάρια και κοπέλες, ντυμένες με παραδοσιακές φορεσιές πάνω σε άλογα, στολισμένα με κάθε λογής στολίδια.
Κατά τη διάρκεια του υπαίθριου αυτού πανηγυριού διεξάγεται αγώνας με άλογα, που συμμετέχουν οι νέοι του χωριού και κερδίζει αυτός που θα φτάσει πιο γρήγορα από το «λιβάδι» στην πλατεία του χωριού. Ο νικητής θα έχει την εύνοια της Αγίας για έναν ολόκληρο χρόνο. Η δύση του ηλίου βρίσκει και τους τελευταίους χωριανούς να αποχωρούν από το «λιβάδι» και να κατευθύνονται προς την πλατεία του χωριού για το βραδινό πανηγύρι. Στην πλατεία διανέμεται ένας νέος δίσκος με σιτάρι (απλάδα) σε όλους τους πιστούς με την ταυτόχρονη περιφορά της εικόνας της Αγίας Παρασκευής για να την ασπαστούν όλοι. Ο χορός ξεκινά σε δύο ή τρεις ομόκεντρους κύκλους και είναι η καλύτερη ευκαιρία να βρεθούν όλοι οι συγχωριανοί μαζί και να ανταμώσουν οι ντόπιοι με τους μετακινούμενους.
Η σπηλιά της Αγίας Παρασκευής
Στο σημείο αυτό θα επιχειρήσουμε να νοηματοδοτήσουμε το πανηγύρι γενικά και να εμβαθύνουμε με κάποιες ειδικές αναφορές στο πανηγύρι της αγίας Παρασκευής στους Καλαρρύτες.
1. Στην ερώτηση πόσο παλιό είναι το πανηγύρι θα μπορούσε κανείς να απαντήσει: όσο παλιά είναι και η κοινότητα με την ευρεία έννοια του όρου δηλαδή μια κοινωνική ομάδα με κοινωνική συνοχή και συνείδηση της συλλογικότητάς της.
Τα πανηγύρια τελούνται, λοιπόν, πάντα σε χώρους γύρω από το ιερό το αφιερωμένο σε ξεχωριστές και ιδιαίτερα αγαπητές μορφές του χριστιανισμού.
Ως μαγικοθρησκευτικά δρώμενα, συμπίπτουν με τις φάσεις του ετήσιου κύκλου της βλάστησης, συνυφαίνονται άρρηκτα με τον αγροτοποιμενικό κυκλο ζωής, συνδέονται με γιορτές του χριστιανικού ημερολογίου και παρουσιάζουν τα τελετουργικά στοιχεία: λιτανεία, αρτοκλασία, ζωοθυσία ή απλή προσφορά ζώων, κοινό γεύμα, γλέντι με χορό και κυρίως –αδιάκοπα– μουσική.
Οι τρεις κυριότεροι σταθμοί του καλοκαιρινού εορτολογίου είναι η εορτή της Αγίας Παρασκευής, αυτή του Σωτήρος και φυσικά η κοίμηση της Θεοτόκου.
Πρόκειται για γιορτές με σπουδαία λαϊκή απήχηση και ευδιάκριτη θρησκευτική σπουδαιότητα, οι οποίες παραλλήλως σηματοδοτούν και το πέρασμα από το καλοκαίρι στο φθινόπωρο. Και τούτο επειδή ο λαϊκός άνθρωπος συνδέει πάντοτε τις παραγωγικές του δραστηριότητες με τη θρησκευτική του πίστη, ώστε οι γιορτές να μην είναι μόνο θρησκευτικά γεγονότα, αλλά να αποτελούν, παραλλήλως, κοινωνικά και βιοτικά βιώματα, σταθμούς που ορίζουν το παρελθόν και το μέλλον της παραδοσιακής κοινότητας.
Το πήξιμο της γιαούρτης και του τυριού
2. Ο τόπος. Οι Καλαρρυτινοί μετά το τέλος του εκκλησιασμού κατηφόριζαν προς το «λιβάδι», μια τοποθεσία κοντά στο χωριό, γεμάτο δέντρα όπου κάθε χρόνο γίνονται οι μεγάλοι χοροί στο πανηγύρι της Στιβίνιρα (Αγία Παρασκευή).
Πρόκειται για έναν τόπο φορτισμένο ιστορικά και πολιτισμικά, ώστε να λειτουργεί ως σύμβολο της ιδιαίτερης ταυτότητας αλλά και του κοινοτικού πνεύματος, της αίσθησης ενός κοινού ανήκειν. Δεν είναι το λιβάδι απλώς ένα φυσικός τόπος όπου διαχρονικά συνέβαινε ένα κοινωνικό γεγονός. Είναι πλέον ένα μέρος καθαγιασμένο από τις ιδεολογικές και συναισθηματικές επενδύσεις μιας κοινότητας μέσα από μια ταραγμένη αλλά και αδιάκοπη ιστορική πορεία στο χρόνο. Το λιβάδι είναι τόπος ιερός.
Εκεί λοιπόν ανταμώνουν οι ντόπιοι αλλά και οι ξενιτεμένοι, όπου και αν βρίσκονταν, για να ανανεώνουν τους δεσμούς τους, αλλά και να υπενθυμίζουν στους υπόλοιπους ότι παραμένουν πιστά μέλη της κοινότητας και διεκδικούν τη δική τους θέση στη σειρά της τοπικής κοινωνίας. Εκεί όμως ανταμώνουν και οι νέοι για να γνωριστούν και να γίνουν τα προξενιά και το νυφοδιάλεγμα. Μια κοινωνία με έντονο τον διαχωρισμό μεταξύ των δυο φύλων και αυστηρούς κώδικες ηθικής έπρεπε να θεσπίσει κάποιους εθιμικούς τρόπους για την απαραίτητη κοινωνική λειτουργία της γνωριμίας για γάμο.
Το πανηγύρι στη τοποθεσία Λιβάδι
3. Ο προστάτης άγιος. Με την ανάπτυξη της τοπικής κοινότητας, σε επίπεδο χωριών καθιερώνεται η λατρεία ενός κοινού αγίου, στον οποίο αφιερώνεται εκκλησία. Αυτός ο άγιος και αυτή η εκκλησία καθίστανται σύμβολα συλλογικότητας και κοινής μοίρας του χωριού και συνδέονται με θρύλους και παραδόσεις που κρατούν αυτή την πραγματικότητα ζωντανή.
Σε πολλά χωριά υπάρχουν προφορικές παραδόσεις σχετικές με τις θαυματουργικές ιδιότητες του αγίου. Ένας κοινός τόπος είναι η διάσωση της εικόνας του σε καταστροφή ή η θαυματουργική εμφάνιση της εικόνας ή και του ιδίου του Αγίου, όπως και στην περίπτωση της Αγίας Παρασκευής των Καλαρρυτών. Η εικόνα δεν είναι τίποτα άλλο παρά σύμβολο του πνεύματος της κοινότητας, που πρέπει τελετουργικά να χτίσει εκκλησιά για να τη στεγάσει. Ο δε άγιος ως σύμβολο συνιστά την προσωποποίηση της συλλογικότητας και έκφραση των δεσμών της κοινής μοίρας μιας ομάδας ανθρώπων που συνιστούν μια ιστορική οντότητα.
4. Η Αγία Παρασκευή, Στιβίνιρα όπως την αποκαλούν οι Καλαρρυτινοί. Η Αγία Παρασκευή είναι μια από τις πλέον τιμημένες γυναίκες στο Ορθόδοξο εορτολόγιο, όπως μαρτυρούν οι αναρίθμητες εκκλησιές και τα εικονοστάσια που κοσμούν τα ορεινά κυρίως χωριά μας. Πολλοί κτηνοτρόφοι ανά την Ελλάδα ομολογούν πως την ημέρα της γιορτής την έχουν δει άλλοτε μαυροφορεμένη κι άλλοτε με εκθαμβωτική λάμψη. Η Αγία Παρασκευή όμως όπως και άλλοι άγιοι, έχει την ιδιότητα της θεραπεύτριας αγίας. Θεραπεύει τα μάτια, τα οποία σημειωτέον υποφέρουν ιδιαίτερα αυτήν την εποχή λόγω των αγροτικών εργασιών στον ήλιο αλλά και των ποιμενικών ψηλά στα βουνά. Η σχέση του λαϊκού ανθρώπου με τους αγίους είναι σχέση αμοιβαιότητας –κάνε μου να σου κάνω, δώσε μου να σου δώσω– γι᾽ αυτό κρατούν τη γιορτή τους χωρίς να δουλεύουν και, φυσικά, οργανώνουν πανηγύρια προς τιμήν τους.
5. Ο Αγώνας με άλογα κατά το πανηγύρι, όπου ο νικητής θα είχε την εύνοια της Αγίας Παρασκευής για ένα χρόνο.
Οι τελετουργικοί «αγώνες» στο πλαίσιο αγροτικών γιορτών είναι μια πανάρχαια συνήθεια διαδεδομένη σε πολλούς πολιτισμούς και σήμερα, οργανωμένα πια, αποτελούν κορύφωση πολλών ανοιξιάτικων και καλοκαιρινών θρησκευτικών πανηγυριών. Οι αθλητές δεν επιδεικνύουν απλά τη δύναμη και την δεξιότητά τους, αλλά αφιερώνονται ως τελεστές στην υπηρεσία της λατρευόμενης δύναμης, εν προκειμένω, για τους Καλαρρύτες, της Αγίας Παρασκευής.
6. Ο Διπλός ή τριπλός κυκλωτικός χορός του πανηγυριού. Έτσι, η κοινότητα ξεδιπλώνεται και εκτίθεται. Δηλώνει ότι είναι εκεί και θα συνεχίσει να είναι. Ενωμένη παρά τις εσωτερικές αντιθέσεις και αντιφάσεις της. Με τις διαφορές και τις αντιπαλότητες που πέρα από όλα τα άλλα επιβεβαιώνουν την ενότητα της, το γεγονός της ενιαίας και σφιχτής κοινωνικής δομής. Οι διαφορές στο φύλο, την ηλικία, την οικονομική και κοινωνική διαστρωμάτωση δεν εξοβελίζονται. Αντιθέτως, δηλώνουν σιωπηρά την παρουσία τους χάριν της ενότητας που εθιμικά η περίσταση το θέλει να διακηρύσσεται.
Έτσι λοιπόν στον μεγάλο κύκλο τα μέλη της κοινότητας, πιασμένα χέρι χέρι, με λυγισμένους τους αγκώνες διατρανώνουν την ομόνοια και τη συνοχή τους και, το πιο σημαντικό, διακηρύσσουν με αυτόν τον μεγαλοπρεπή τρόπο ότι είναι εκεί, στο χώρο όπου για αιώνες οι πρόγονοί τους επαναλάμβαναν το ίδιο πράγμα αναπαράγοντας την ιδέα και τα ιδανικά της κοινότητας, τη συλλογική τους οντότητα.
7. Η μουσική. Στοιχείο σύμφυτο με τον παραδοσιακό χορό του πανηγυριού είναι η μουσική από Καλαρρυτινούς μουσικούς, που ακολουθούν τους πρώτους χορευτές κατά πόδας. Τραγούδια δημοτικά που μεταφέρουν βιωμένη εμπειρία αιώνων, μα και συναισθήματα που μεταφέρθηκαν από γενιά σε γενιά και αποτελούν μέρος της προφορικής παράδοσης των Καλαρρυτών. Ο ρυθμός του επαναλαμβανόμενου ήχου των τραγουδιών ανασύρει μέσα από το περιεχόμενό τους γεγονότα και μνήμες που σφράγισαν την ιστορία της ομάδας και την ταυτότητά της. Τα όργανα άρχιζαν να παίζουν την παραμονή και το πανηγύρι ξεκινούσε... Και πάλι τα όργανα με μια πατινάδα, συνοδεύοντας τον χορό νέων του χωριού στα σοκάκια , σηματοδοτούσαν το τέλος του πανηγυριού της Στιβίνιρας των Καλαρρυτών.
Από όλα όσα ήδη αναφέρθηκαν μέχρι τώρα, συνάγεται η σημαντικότητα του πανηγυριού της αγίας Παρασκευής για την κοινότητα των Καλαρρυτινών και η σημασία της διαχρονικής συνέχειάς του όλα αυτά χρόνια. Η αδιάκοπη πραγματοποίηση του πανηγυριού και η συμμετοχή των Καλαρρυτινών σε αυτό είναι ένας τρόπος για να διατηρήσουν τη μνήμη των προγόνων τους ζωντανή, τις παραδόσεις και τα έθιμα που τους έχουν αφήσει ως ανεκτίμητη κληρονομιά. Τέλος, είναι η ευκαιρία να σμίγουν όλοι μαζί και να μαθαίνουν οι νεώτεροι, μέσα από την εμπειρία των μεγαλυτέρων και τη δική τους συμμετοχή.
Το πανηγυρι της Αγίας Παρασκευής στους Καλαρρύτες - Στιβίνιρα
ΦΑΝΗ ΚΑΛΟΚΑΙΡΙΝΟΥ
ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΟΣ ΛΑΟΓΡΑΦΟΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΔΙΕΥΘΥΝΤΡΙΑ ΛΑΟΓΡΑΦΙΚΟΥ ΙΣΤΟΡΙΚΟΥ ΜΟΥΣΕΙΟΥ ΛΑΡΙΣΑΣ
AXIΛΛΙΟΥ ΠΟΛΙΣ ΕΞΑΜΗΝΙΑΙΑ ΠΕΡΙΟΔΙΚΗ ΕΚΔΟΣΗ ΙΕΡΑΣ ΜΗΤΡΟΠΟΛΕΩΣ ΛΑΡΙΣΗΣ ΚΑΙ ΤΥΡΝΑΒΟΥ ΤΕΥΧΟΣ 13 / ΜΑΪΟΣ 2025
Ἐνδεικτική βιβλιογραφία
Νιτσιάκος Βασίλης. Τα πανηγύρια μας
Οἰκονομίδης Δ., 1958. «Η αγία Παρασκευή εις τον βίον του Ελληνικού και του Ρουμανικού λαού»
Σακαβίτσης Σ. 2021, Το πανηγύρι της Αγίας Παρασκευής (Στιβίνιρα) Καλαρρυτών.