Ο Απόστολος Αρσάκης δεν είναι ο συμβατικού τύπου εθνικός ευεργέτης, όπως εκείνοι που γίνονται γνωστοί μέσω της διυλισμένης ιστοριογραφίας.
Ήταν Βλάχος από τη Βόρειο Ήπειρο και αφού σπούδασε στη Γερμανία και την Αυστρία, έζησε στο Βουκουρέστι όπου εξελίχθηκε σε υπουργό Εξωτερικών και πρωθυπουργό της Ρουμανίας καθοριστικώς συμβάλλοντας στην εθνική ολοκλήρωση του Ρουμανικού Λαού. Επιπλέον, υπήρξε μέγας διανοούμε νος της Δεξιάς. Ήταν, πράγματι, ο πρώτος Ευρωπαίος ο οποίος, ήδη το 1848, χτύπησε το όλο ιδεολογικό πλέγμα του Μαρξισμού και, στη συνέχεια, έννοιες κομβικές της Αριστεράς, όπως εκείνες της υπεραξίας και του προλεταριάτου. Τέλος, από τα μέσα κιόλας του 19ου αιώνα, μπόρεσε να προβλέψει τι περίπου έμελλε να γίνει στην Ευρώπη κατά τις πρώτες δεκαετίες του 20ου.
Το βιβλίο λοιπόν αυτό ας θεωρηθεί φόρος τιμής στη μνήμη προσωπικότητας η σκέψη της οποίας, αν είχε γίνει αντικείμενο της προσοχής που έπρεπε, πολλές τραγωδίες της Σύγχρονης Ιστορίας θα ήταν δυνατό να αποφευχθούν.
Αρσάκης. Η σκέψη και η πολιτική του δράση
Μιχαλόπουλος Δημήτρης
ISBN 960-382-617-0
Πολιτεία
Πρόλογος
H ΖΩΗ ΕΙΝΑΙ ΓΕΜΑΤΗ ΕΚΠΛΗΞΕΙΣ, λένε οι Γάλλοι το ίδιο και η συγγραφή των βιβλίων, μπορώ να πω και εγώ. Ξεκίνησα την έρευνα για τη ζωή του Αρσάκη, πιστεύοντας πως έχω να κάνω με συμβατικού τύπου εθνικό μας ευεργέτη, ο οποίος έφυγε νωρίς από τον τόπο του, καζάντισε στα ξένα, αλλά δεν ξέχασε την πατρίδα του και την ευεργέτησε, ενισχύοντας την εκπαίδευση στην Ελλάδα γενικώς, ανοίγοντας σχολείο στο χωριό του ειδικώς κτλ., κτλ. Στην πραγματικότητα, λίγα από αυτά ισχύουν για τον Αρσάκη. Το κύριο πράγματι, αν όχι αποκλειστικό, χαρακτηριστικό του ήταν η εκπληκτική του ευφυΐα: Πρέπει να συγκαταλεγεί στους πιο έξυπνους – άρα και πιο ικανούς – ανθρώπους του αιώνα του. Τα κίνητρα, συνεπώς, των μεγάλων πράξεών του, δαιδαλώδη κατά κανόνα, μπορεί και να παραμείνουν ανεξιχνίαστα, αν δεν ληφθεί σοβαρά υπόψη η πολιτική και κοινωνική πραγματικότητα των πατρίδων του, πραγματικής, θετής και ιδεατής· και τούτο, επειδή η ανάμειξή του στα κοινά κατά κανόνα δεν είχε ως βαθύτερο κίνητρο τις – λογικές και δικαιολογημένες – προσωπικές του φιλοδοξίες. Παρενέβαινε, πράγματι, κυρίως για να επηρεάσει καταστάσεις και να στρέψει τον ρουν των γεγονότων στην κατεύθυνση που αυτός θεωρούσε ορθή οι μεγάλες του πράξεις λοιπόν μόνο sub specie aeternitatis μπορούν να εξεταστούν. Τούτο άλλωστε καταφαίνεται και από τη χειρονομία του στη Φιλεκπαιδευτική Εταιρεία: Τα χρήματα που έδωσε, μέρος σημαντικό της περιουσίας του, έβγαλαν αυτήν την τελευταία από το τέλμα της δυσπραγίας όπου είχε ακινητοποιηθεί, την έκαναν και ουσία θεσμό, της άνοιξαν προοπτικές λαμπερές. Και μπορεί οπωσδήποτε να θεωρηθεί χαρακτηριστικό της πέρα από το κοινό μέτρο προσωπικότητάς του ότι ποτέ δεν έστερξε να κάνει εκείνο που κατά κανόνα σπεύδει να πράξει ο μέσος άνθρωπος - να δει δηλαδή από κοντά τον καρπό των φροντίδων του. Ήξερε αυτός, στη Βλαχιά όπου βρισκόταν, να παίρνει πληροφορίες, να αξιολογεί και να κρίνει...
Με λίγα λόγια, θα μπορούσε κανείς να πει για τον Αρσάκη κάτι ανάλογο με ό,τι έγραψε ο Σπύρος Μελάς για τον Κολοκοτρώνη: Αν ο τελευταίος είχε γεννηθεί στη Δυτική Ευρώπη π.χ., θα είχε γρήγορα εξελιχθεί σε δημιουργό αυτοκρατορίας σαν τον Βοναπάρτη, θα έστηνε και θα έριχνε θρόνους· βρέθηκε όμως στον Μοριά, για να λευτερώσει τους Έλληνες. Έτσι και ο Αρσάκης: Αν είχε γεννηθεί στη Γερμανία, θα είχε αναδειχθεί σε πρόδρομο του Φρόυντ ή σε πολιτικό εφάμιλλο του Βίσμαρκ· αν ζούσε στη Γαλλία, το ευρωπαϊκό 1848, η Τρελλή Χρονιά, δεν θα είχε αποτελέσει το ιστορικό βάθρο του Μαρξισμού. Γεννήθηκε όμως στη Βόρειο Ήπειρο και, νοητικά προσηλωμένος στην Ελλάδα, πέρασε τη ζωή του στη Ρουμανική Γη, για να συμβάλει καθοριστικώς στην εκεί συγκρότηση σύγχρονου Κράτους, να ανοίξει νέους ορίζοντες στην εκπαίδευση της γυναίκας και, κυρίως, για να δώσει καίριες απαντήσεις σε προβλήματα που ab initio απασχολούν την ανθρωπότητα· και μπορεί να θεωρηθεί δείγμα του μεγαλείου που περιβάλλει προσωπικότητες του δικού του αναστήματος το γεγονός πως ακόμα και ιδεολογικοί του αντίπαλοι θέλησαν να αξιολογήσουν τις απαντήσεις αυτές.
Η δωρεά, λοιπόν, του Αρσάκη στην Ελλάδα, που, βασικώς για λόγους συναισθηματικούς, ακόμη θεωρείται απαύγασμα της γενικής προσφοράς του, δεν αποτελεί παρά ένα μόνο κεφάλαιο της όλης συμβολής που είχε στην εν γένει κοινωνική εξέλιξη. Η σκέψη του, πράγματι, έδωσε καρπούς που ακόμη δεν έχουν πλήρως αξιοποιηθεί. Ο Αρσάκης υπήρξε μια μεγάλη προσωπικότητα του 19ου αιώνα, μα καθόλου δεν μπορεί να αποκλειστεί το ενδεχόμενο οι απαντήσεις που έδωσε σε βασικής σημασίας κοινωνικά ερωτήματα να αποδειχτούν κατευθυντήριες γραμμές του 21ου.
Ένα βιβλίο ποτέ δεν αποτελεί καρπό προσπάθειας ατόμου:
Σχεδόν πάντα, πολλές είναι οι καταστάσεις και πολλά τα πρόσωπα που, είτε αμέσως ή έμμεσα, συμβάλλουν στη γένεση και διαμόρφωσή του. Κατά συνέπεια, πολλά είναι αυτά που θα μπορούσα να αφηγηθώ από τη θέση αυτήν αναγκαστικώς όμως θα περιοριστώ σε όσα ο χώρος επιτρέπει.
Η συγγραφή της βιογραφίας του Αρσάκη μου είχε ανατεθεί, το 1999, από το διοικητικό συμβούλιο της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας· η σχετική πρόταση είχε διατυπωθεί από τον πρόεδρό του, Γεώργιο Μπαμπινιώτη, παλιό καθηγητή μου στο πανεπιστήμιο Αθηνών. Παρά τις δυσχέρειες, γενικές και προσωπικές, η συλλογή του υλικού και, συνακολούθως, η συγγραφή περατώθηκαν γρήγορα. Η Εταιρεία όμως δεν έστερξε στη δημοσίευση του βιβλίου. Γιατί; Ας δώσει μόνος του ο αναγνώστης την απάντηση, περιβάλλοντας με προσοχή ιδιαίτερη ό,τι αφορά την πολιτική σκέψη και δράση του εθνικού μας ευεργέτη...
Όπως και να είναι, η λόγω της στάσης αυτής αμηχανία μου υπήρξε δεινή και μακρόχρονη έως ότου εμφανίστηκαν όχι ένας αλλά τρεις από μηχανής θεοί: ο φίλος Γιώργος Πετσίβας, ο Βαγγέλης Παπαζαχαρίου, δηλαδή ο γνωστός σε γαλλοτραφείς Emmanuel Zakhos, και ο εκδότης Οδυσσέας Χατζόπουλος. Όσον αφορά και τους τρεις τους, το λιγότερο που μπορώ να κάνω είναι και πάλι να τους ευχαριστήσω, γιατί, όπως εύκολα μπορεί να γίνει αντιληπτό, χωρίς αυτούς ο πραγματικός Αρσάκης κινδύνευε να μείνει ξεχασμένος για πάντα.
Στο ανά χείρας βιβλίο πάντως δίνεται έμφαση ιδιαίτερη - αν όχι αποκλειστική - στην πολιτική και κατ' επέκταση τη φιλοσοφική πλευρά της προσωπικότητας του Αρσάκη. Λεπτομέρειες που εύκολα μπορεί κανείς να βρει σε μεγάλα, εγκυκλοπαιδικού χαρακτήρα, έργα καθώς και σε πανηγυρικού τύπου επετειακά λευκώματα αναφέρονται, πράγματι, επιτροχάδην. Γιατί: Επειδή, αν επέμενα και σε αυτά τα ευχερώς προσβάσιμα (άρα και τετριμμένα), είναι σαφές ότι το βιβλίο μου θα ήταν απλώς ακόμη μία - συμβατικού τύπου - βιογραφία· και αυτό δεν το θέλησα.
Και κάτι ακόμη: Πέρα από εκείνους που καθοριστικώς συνέπραξαν στην έκδοση του βιβλίου μου, υπήρξαν και πρόσωπα τα οποία, ευθύς μόλις άρχισα την έρευνα, με βοήθησαν και μου συμπαραστάθηκαν με τρόπους διάφορους. Στην Αθήνα πρώτα-πρώτα, όλο το προσωπικό της Εθνικής Βιβλιοθήκης ασχολήθηκε με τη δουλειά μου αφιερώνοντας χρόνο πολύ και εκδήλως ξεπερνώντας τα υπηρεσιακά πλαίσια των καθηκόντων του. Ο Θανάσης Φωτόπουλος, παλιός συμφοιτητής μου, και ο φίλος Μαθιός Τσιριμονάκης τακτικώς με υπέβαλλαν, συνήθως απρόσκλητοι, σε καταιγισμούς επιστημονικού χαρακτήρα προτροπών, υποδείξεων και συμβουλών, καμία από τις οποίες δεν αποδείχτηκε χωρίς νόημα. Και η έρευνά μου στη Ρουμανία, τέλος, δεν θα είχε ευοδωθεί χωρίς την εμπιστοσύνη με την οποία με περιέβαλαν προσωπικότητες όπως ο Dan Berindei, o Constantin Bălăceanu-Stolnici, o Gabriel Ştrempel, o George Trohani, φίλοι όπως ο Mihai Sorin Rodulescu, και, παρά την τότε δυσπραγία τους, απλοί, άγνωστοι άνθρωποι, τύποι χαρακτηριστικοί του Ρουμανικού Λαού, τόσο μέσα στο Βουκουρέστι όσο και έξω από αυτό. Όλους τους ευχαριστώ εκ βαθέων και για εκείνους που δεν ζουν πια, τον Ευάγγελο Γκιόρδα και τον Νικόλαο Τροχάνη, de profundis παρακαλώ: ...pacem aeternam dona, Domine...
Πέρα όμως και πάνω από όλους οφείλω να ευχαριστήσω τη μητέρα μου, την αδελφή μου και τη γυναίκα μου: Η σπουδή και η ιλαρότητα με την οποία συνεχώς μου προσέφεραν τη βοήθειά τους σε όλα τα στάδια της έρευνας και της συγγραφής υπήρξαν προϋποθέσεις εκ των ων ουκ άνευ για την ολοκλήρωση της δουλειάς μου.
Μιχαλόπουλος Δημήτρης
Περιεχόμενα
Πρόλογος
Βραχυγραφίες
Γλωσσάριο
Εισαγωγή: Τόποι Άγριοι...
Κεφάλαιο Πρώτο: Διαφωτισμός
Κεφάλαιο Δεύτερο: Η Τρελλή Χρονιά
Κεφάλαιο Τρίτο: Η Γυναίκα
Κεφάλαιο Τέταρτο: Η Δεξιά
