| Επιτόπια έρευνα, καταγραφή και προβολή της Μουσικοχορευτικής παράδοσης των Βλάχων |
 |
| Σάββατο, 25 Νοεμβρίου 2006 08:02 | |||
|
Χρήστος Τεντζεράκης Υποψ. Διδάκτωρ, Πρόεδρος «Αρχείου Ελληνικού Χορού Αν. Πρόεδρος Διεθνούς Οργάνωσης Λαϊκής Τέχνης - ΙΟV-Hellas Ιn operational relation with UNESCO Η εισήγησή μου αυτή σκοπό έχει να αποτελέσει ένα πρακτικό βοήθημα για τους πολιτιστικούς φορείς και του χοροδιδασκάλους, ώστε με τη συμπαράσταση και τη συνεργασία ειδικών επιστημόνων, να συμμετέχουν ενεργά και ουσιαστικότερα σε αυτό που αποτελεί καταστατικό σκοπό όλων σχεδόν των Βλάχικων πολιτιστικών συλλόγων, τη διάσωση και διάδοση της μουσικοχορευτικής τους παράδοσης. Α .1. ΓΕΝΙΚΑ ΓΙΑ ΤΟΝ ΧΟΡΟ Ο χορός, ως ανθρώπινη συμπεριφορά μαζί με τη γλώσσα, τη μουσική και τη θρησκεία, ενυπάρχει σε όλους τους πολιτισμούς και είναι άμεσα συνδεδεμένος με την καθημερινότητα των ανθρώπων. Αυτό που μερικοί εννοούν ως χορό, δηλ την αλληλουχία των βημάτων στον ρυθμό του τραγουδιού ή της μουσικής, δεν ανταποκρίνεται στην πολύπλοκη κοινωνική και πολιτισμική διάσταση του χορού στην παραδοσιακή κοινωνία. 1.α Ο χορός στην παραδοσιακή κοινωνία Ο χορός στην παραδοσιακή κοινωνία παραμένει σε όλες τις εκφάνσεις του τελετουργικός και αποτελεί σημαντικό πολιτισμικό στοιχείο, που αντανακλά και ταυτόχρονα μεταβιβάζει στις νεώτερες γενεές τις πολιτισμικές συνθήκες και τις αξίες της κοινότητας. Συμβάλει στον αυτοπροσδιορισμό της και στη διαμόρφωση της ατομικής και συλλογικής ταυτότητας των μελών της. Σηματοδοτεί τις επίσημες κοινωνικές και οικογενειακές στιγμές, ενισχύει την κοινωνική αλληλεγγύη και επιτρέπει να εκφραστεί το ομαδικό συναίσθημα. Κάθε αλλαγή της ιδιαίτερης φυσιογνωμίας της κοινότητας αποτυπώνεται στην χορευτική διαδικασία για αυτό και η χορευτική πρακτική δεν μένει αναλλοίωτη αλλά συνεχώς αναδιαμορφώνεται μέσα στο χρόνο και το χώρο Στις αυστηρές κτηνοτροφικές - νομαδικές κοινωνίες των βλάχων, λόγοι ιστορικοί, γεωγραφικοί και πολιτισμικοί, καθόριζαν τις ασχολίες των κατοίκων και την κοινωνική τους οργάνωση. Ο καθημερινός αγώνας για επιβίωση σε αβέβαιες και σκληρές συνθήκες διαβίωσης, διαμόρφωσαν συγκεκριμένες κοινωνικές δομές και σχέσεις και συγκεκριμένο ήθος που χαρακτήριζε την κοινωνική τους ζωή. Σημαντικό ρόλο στην ομαλή συμβίωση και στην προκοπή της κοινότητας έπαιζαν η κοινή ιδεολογία, οι ηθικές αξίες, οι στενές οικογενειακές και συγγενικές σχέσεις, το αυστηρό εθιμικό δίκαιο και ο κοινωνικός έλεγχος. Το σύνολο των αξιών των κανόνων και των τρόπων συμπεριφοράς, αποτελούσε σημαντικό παράγοντα συμβολής στην αναπαραγωγή της πολιτισμικής της ταυτότητας. Η διατήρηση και η συνέχιση των συνηθειών αυτών ήταν πρωταρχική αξία για την ύπαρξή της παραδοσιακής τους κοινωνίας 1.β Η μετάβαση στο αστικό περιβάλλον Καθώς εγκαταλείπεται η νομαδική ζωή με την εγκατάσταση των βλάχων από την ύπαιθρο στις πόλεις και τη μετανάστευση στο εξωτερικό, συμβαίνουν ραγδαίες αλλαγές στον τρόπο ζωής και στην κοινωνική τους οργάνωση. Η περίοδος αυτή της μετάβασης από τον αγροτικό- κτηνοτροφικό τρόπο (Μορφές Αστικής οργάνωσης συναντώνται στο Συρράκο) ζωής σε νέες συνθήκες διαβίωσης στις πόλεις, χαρακτηρίζεται από προβλήματα προσαρμογής των ανθρώπων, διότι καθώς μεταβάλλεται ο τρόπος ζωής τους πολλές παραδοσιακές αξίες, στάσεις και κανόνες ζωής παραμερίζονται. Η σύγχρονη αστική κοινωνία χαρακτηρίζεται από τις νέες ιδεολογίες, την ανωνυμία, την ταχύτατη ανάπτυξη τεχνολογικού εξοπλισμού, τη μαζική τυποποιημένη παραγωγή, τον καταναλωτισμό, την απομόνωση, την επίδραση των μέσων μαζικής ενημέρωσης. Το βασικό πολιτιστικό πρόβλημα είναι ότι ο άνθρωπος δεν μπορεί να αναπροσαρμόζει με την ταχύτητα της εξέλιξης του τεχνολογικού πολιτισμού, τις ηθικές αντιλήψεις και τους κανόνες συμπεριφοράς του. Το σημαντικό στοιχείο του χορού που το συντηρεί καθώς μεταβαίνει στο νέο αστικό περιβάλλον είναι η ανάγκη για έκφραση και ψυχαγωγία μέσα από την μουσική και την χορευτική κίνηση. Ο κάθε μετανάστης φέρνει μέσα του την εσωτερικευμένη γνώση και ανάμνηση της παράδοσης του τόπου που άφησε, αλλά στο νέο περιβάλλον, απουσιάζει το ερέθισμα που θα του επιτρέψει να ξεδιπλώσει τις αρετές του ως χορευτής λόγω της έλλειψης χορευτικών περιστάσεων. Το ιδιαίτερο γλωσσικό ιδίωμα τα «Αρουμάνικα, ή Βλάχικα» και ο αρνητικά φορτισμένος όρος «Βλάχος» σε συνάρτηση με τις επιδράσεις της ρουμάνικης προπαγάνδας, απέτρεπαν για πολλά χρόνια την εκδήλωση της ιδιαίτερης μουσικοχορευτικής τους ταυτότητας στο αστικό περιβάλλον των πόλεων Αποτέλεσμα αυτών των αναγκών, από τις ραγδαίες αλλαγές στις νέες περιβαλλοντολογικές και κοινωνικές συνθήκες, είναι η ίδρυση Σωματείων, Αδελφοτήτων και Πολιτιστικών συλλόγων όπου συσπειρώνεται το βλάχικο στοιχείο για να αποφύγει την απομόνωση και σταδιακά απελευθερώνεται από την κοινωνική πίεση που δεν του επιτρέπει να νοιώθει άνετα όταν θέλει να εκφραστεί με τραγούδια στη βλάχικη διάλεκτο. Οι χοροί τους, εκτός από ορισμένες περιπτώσεις γάμων η στενών οικογενειακών γλεντιών, όπου έχουν τη δυνατότητα να συναντηθούν και να εκφραστούν ελεύθερα μεταξύ τους, μέσα από τις εθιμικές διαδικασίες που συνδέονται με αυτές τις περιστάσεις, μεταφέρονται σταδιακά στις πολιτιστικές εκδηλώσεις συλλόγων, αδελφοτήτων, Δήμων κ.λ.π και εξυπηρετούν τη μεγάλη και αναλλοίωτη επιθυμία για συλλογική χορευτική δράση και ενίσχυση της πολιτισμικής τους ταυτότητας. Δημιουργούνται νέες σχέσεις των ανθρώπων με την χορευτική πράξη σε άλλο χώρο και σε άλλες συνθήκες, σαν προσπάθεια συνέχισης της χορευτικής δημιουργίας μέσα στο νέο περιβάλλον. Με το πέρασμα του χρόνου το κοινό που συμμετέχει στις χορευτικές εξοικειώνεται και με το βλάχικο με τραγούδι Ο χορός είναι ένα δυναμικό πολιτιστικό φαινόμενο που αλλάζει μέσα στο χρόνο και το χώρο που εκδηλώνεται και σημαίνει διαφορετικά πράματα σε κάθε νέο περιβάλλον. Σταδιακά από συνοδός των εθίμων γίνεται κύρια ψυχαγωγικός. Ομογενοποιείται και στο χορευτικό ρεπερτόριο κάθε τόπου προστίθενται νέοι χοροί από άλλα μέρη. Σε αυτή τη νέα κοινωνική κατάσταση ο χορός δρα στους βλάχους σαν ενωτικός κρίκος με το άμεσο παρελθόν τους και συνεχίζει να είναι τρόπος προβολής και επικοινωνίας. (Το αντάμωμα της ομοσπονδίας, αποτελεί για 20 περίπου χρόνια, την κορυφαία πολιτιστική εκδήλωση των βλάχικων Σωματείων). Η χορευτική πρακτική στην αστική κοινωνία σήμερα περιέχει στοιχεία και των δύο κόσμων. Του παραδοσιακού του οποίου αποτελεί πολιτισμική συνέχεια και του νέου αστικού που με τις επιδράσεις του τη διαμορφώνει. 1.γ. Πολιτιστικοί Σύλλογοι και Π.Ο.Π.Σ.Βλάχων. Η σπουδαιότητα του ρόλου των πολιτιστικού φορέων και των χοροδιδασκάλων και η συμβολή τους στη συνέχιση των χορών του Βλαχόφωνου ελληνικού πληθυσμού είναι καθοριστικής σημασίας. Η συσπείρωση του Βλάχικου στοιχείου στο πλευρό των συλλόγων και η πολύτιμη γνώση και εμπειρία των μελών τους για την πλούσια Λαϊκή παράδοση των Βλαχόφωνων κοινοτήτων αποτελεί ανεκτίμητο περιουσιακό κεφάλαιο που οφείλουν οι σύλλογοι να διασώσουν να καταγράφοντας το. H παρουσία επιστημόνων από χώρους συναφείς με το χορό στο πλευρό της Ομοσπονδίας, θα ενισχύσει το ρόλο και τις δράσεις της και θα αποτελέσει μια οργανωμένη βάση καθοδήγησης των Συλλόγων μελών της στο ερευνητικό τους έργο. Η συγκέντρωση, σε συνεργασία με τους κατά τόπους συλλόγους βλάχων, όλων των πληροφοριών που αφορούν κάθε χορευτικό γεγονός, είναι επιβεβλημένη και αναγκαία πριν χαθούν και οι τελευταίοι που συμμετείχαν σε εθιμικές εκδηλώσεις της παραδοσιακής κοινωνίας. Με τον τρόπο αυτό η Ομοσπονδία θα αποτελέσει το σημείο αναφοράς για την καταγραφή και διάδοση των χορών των Βλαχοφώνων. 2. Ο ΧΟΡΟΣ ΩΣ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ ΕΡΕΥΝΑΣ Η επιστημονική εργασία στη μελέτη του χορού είναι καθυστερημένη σε σχέση με τους άλλους επιστημονικούς κλάδους. Τα τελευταία χρόνια όμως παρουσιάζεται το ευχάριστο γεγονός να δείχνουν αυξημένο ενδιαφέρον για τον Ελληνικό χορό επιστήμονες από διάφορους χώρους καθώς και ερασιτέχνες θαυμαστές του χορού. Για την επιστημονική μελέτη του χορού χρειάζεται μακροπρόθεσμη και οργανωμένη έρευνα γιατί είναι αντιληπτό ότι ο χορός δεν είναι ένα στατικό γεγονός αλλά βρίσκεται διαρκώς σε μια διαδικασία αλλαγής που επηρεάζεται από πολιτιστικούς και κοινωνικούς παράγοντες. Η συμβολή της Ιστορίας και των κοινωνικών - ανθρωπολογικών επιστημών στη μελέτη των βλάχικων πληθυσμών είναι σημαντική στην κατανόηση του χορού τους. Οι συχνές μετακινήσεις, η διασπορά των Βλάχικων πληθυσμών σχεδόν σε όλη την κεντρική και Βόρειο Ελλάδα, αποτέλεσμα της απομάκρυνσή τους από τις μητροπόλεις και της μετεγκατάστασή τους ανάμεσα σε άλλους πληθυσμούς, συχνά πολύ πριν την αστικοποίηση της Ελληνικής κοινωνίας, καθιστά την έρευνα του χορού δυσκολότερη αλλά και πιο ενδιαφέρουσα. Η κοινωνική αλληλεπίδραση με τις γειτονικές κοινωνικές ομάδες εμπλουτίζει την ποικιλία της μουσικοχορευτικής τους έκφρασης ενσωματώνοντας νέα στοιχεία. Το γεγονός ότι ιστορικά και κοινωνικά γεγονότα απομακρύνουν τους Βλαχόφωνους Έλληνες από τις μητροπολιτικές τους κοινότητες, σε συνδυασμό με τη μετέπειτα εγκατάστασή τους στα σημερινά αστικά κέντρα και την επακόλουθη αστικοποίησή τους, συμβάλλει στη διαφοροποίηση παραδοσιακών χορευτικών δρώμενων λόγω των κοινωνικών επιδράσεων αλλά και στην εγκατάλειψη πολλών εξ αυτών. Η ερευνητική προσέγγιση του χορού τους στις κατά τόπους βλάχικες ομάδες σε συνάρτηση με τις μετακινήσεις και τις κοινωνικές αλλαγές που συμβαίνουν στη μετάβασή τους από τη νομαδική-κτηνοτροφική στην αστική κοινωνία θα προσφέρει, ανάλογα με τα τους παράγοντες και τα κριτήρια που θα θέσουμε, το απαραίτητο υλικό. Ο κατάλογος του χορευτικού ρεπερτορίου κάθε βλάχικης κοινότητας, με λεπτομερή και σε βάθος καταγραφή των στοιχείων του χορού, σε συγκεκριμένες χρονικές περιόδους, θα αποτελέσει το πρώτο βήμα της ερευνητικής εργασίας. Τελικός στόχος της έρευνας θα πρέπει να είναι η καταγραφή, ταξινόμηση και αρχειοθέτηση των χορών, ώστε να γίνει ο χάρτης που θα εμφανίζει τους Βλάχικους χορούς στις περιοχές που εμφανίζονται σε συγκεκριμένες χρονικές περιόδους. Με τη χαρτογράφηση των χορών, τόσο στις κοινότητες που αποτέλεσαν τις κοιτίδες των Βλαχόφωνων Ελλήνων όσο και στους νέους τόπους εγκατάστασης, θα υπάρξει ένα αξιόλογο υλικό για συγκριτικές μελέτες σχετικές με τις μορφές που συναντάται το χορευτικό γεγονός σήμερα και τις επιδράσεις που το διαμόρφωσαν. 3. Η ΕΡΕΥΝΑ 3.2. ΜΕΘΟΔΟΙ ΕΡΕΥΝΑΣ 3.3. ΠΕΔΙΑ ΕΡΕΥΝΑΣ ΙΙ )Οι Χορευτικές περιστάσεις–Έθιμα Ερωτήσεις που πρέπει να απαντηθούν: ΙΙΙ). Η Χορευτική Διαδικασία - Το γλέντι - Ο χορός - Ο χορευτής Ερωτήσεις που πρέπει να απαντηθούν: IV). Η Μουσική – Ηχητική συνοδεία & τα μουσικά όργανα Ερωτήσεις που πρέπει να απαντηθούν: V). Το τραγούδι VI). Οι θεατές – Το κοινό Ερωτήσεις που πρέπει να απαντηθούν: VII). Οι Λειτουργίες του χορού Μερικές
από τις Λειτουργίες του χορού είναι φανερές όπως π.χ. η επιλογή
συζύγου. Πολλές άλλες όμως Λειτουργίες του με μαγικοθρησκευτικό
περιεχόμενο, που διατηρήθηκαν μέσα στο χρόνο δεν είναι συνειδητές από
τους συμμετέχοντες στο χορό. IIX). Η φορεσιά και τα εξαρτήματά της
5. ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ – ΤΑΞΙΝΟΜΗΣΗ & ΑΞΙΟΠΟΙΗΣΗ ΤΟΥ ΥΛΙΚΟΥ Μετά τη συγκέντρωση του εθνογραφικού υλικού την αξιολόγηση και την ταξινόμησή του, κάθε ερευνητής και επιστήμονας, ανατρέχοντας στις καταχωρημένες πληροφορίες, μπορεί να τις ερμηνεύσει και να τις χρησιμοποιήσει. Η συμπλήρωση αυτών των δεδομένων με στοιχεία από άλλους επιστημονικούς χώρους (Ιστορία, κοινωνιολογία, ανθρωπολογία) καθώς και η διασταύρωση και σύγκριση των στοιχείων με αυτά άλλων ερευνητών, θα αναδείξει την πολυσύνθετη όψη του χορευτικού φαινομένου. Τρόποι αξιοποίησης διάδοσης και προβολής • Ανακοινώσεις ερευνητικών εργασιών, διαλέξεις. • Εκδόσεις βιβλίων, φωτογραφικών αρχείων, Χαρτογραφήσεων, δίσκων ακτίνας. • Οργάνωση ημερίδων, συμποσίων, συνεδρίων, σεμιναρίων. • Διδασκαλία. • Μουσικοχορευτικές και άλλες εκδηλώσεις ΕΠΙΛΟΓΟΣ Η
επιλογή αυτού του θέματος έχει σαν κύριο στόχο την ευαισθητοποίηση και
παρακίνηση των πολιτιστικών φορέων για δράσεις στο πεδίο της έρευνας
και της καταγραφής, αφού είναι αυτοί που στη σύγχρονη κοινωνία, έχουν
αναλάβει το ρόλο της παράδοσης στις επερχόμενες γενιές όλων αυτών που
κληρονομήσαμε από τις προηγούμενες.
|
