Αχιλλεύς Γ. Λαζάρου
Ρωμανιστής Βαλκανολόγος
Δρ. Πανεπιστημίου Αθηνών
Charge de Cours a la Sorbonne

Στοιχεία Χρονικού της Σαμαρίνας περιέχονται διάσπαρτα σε διάφορα δημοσιεύματα υπεραιώνιας διάρκειας και ιδίως στο δίτομο του Weigand (1) των Wace – Thomsson (2) , Αθ. Βακαλόπουλου (3), Θεόδ. Σαράντη (4) , Ν. Hammand (5) ,Ελευθερίας Νικολαϊδου (6), Πρακτικά του πρώτου Επιστημονικού Συμποσίου Σαμαρίνας, Αθ. Παπαδημητρίου (7), Μηροπολίτου Γρεβενών Σεργίου Σιγάλα (8), συναφή δε η και καίρια επικουρικά των J. Civic, C. Poghirc κ.α.
Για την οικονομία του χρόνου ο λόγος περιορίζεται στον τελευταίο, που είναι σύγχρονος μας Ρουμάνος , καθηγητής των Πανεπιστημίων Βουκουρεστίου και Bochoum της Γερμανίας, συνάμα δε Γενικός Γραμματέας του Ινστιτούτου Ρουμανικών Σπουδών « Κάρολος ο Α΄» στο Παρίσι. Πρωτίστως ο Cicerone Porgirc εκπονώντας διδακτορική διατριβή στο Πανεπιστήμιο του Λένινγκραντ με θέμα την αρχαία μακεδονική διάλεκτο απέδειξε την ελληνικότητα της, καθώς και των χρηστών Μακεδονικής (9). Έπειτα με σύντομη μελέτη έσπευσε στην απόδειξη της ελληνικότητας του γλωσσικού και εθνολογικού υποστρώματος ολόκληρης της ελλαδικής χερσονήσου, ερμηνεύοντας επιτυχώς επίμαχα σημεία χωρίων αρχαίων συγγραφέων.(10). Ύστερα βασιζόμενος στα λατινογενή τοπωνύμια των θεσσαλομακεδονικών περιοχών τονίζει ότι αυτά αρκούν για να δείξουν την παρουσία των Αρμάνων ( Βλάχων) στην τωρινή περιοχή τους κατά τπόπο σταθερό και αδιάκοπο από την αρχαιότητα έως τις μέρες μας(11). Σε διεθνές δε συνέδριο εξετάζει λεπτομερώς και επιτυχώς το περιβόητο χωρίο του Βυζαντινού χρονογράφου Κεκαυμένου και αποκαλύπτει ουσιαστικά την αυτοχθονία των Αρμάνων – Βλάχων, πιστοποιώντας το ως μοναδική μεν πηγή περί καθόδου αλλά « αρκετά αναληθή» (12).Ανάλογη πιστοποίηση διατυπώνει και ο επίσης Ρουμάνος βυζαντινολόγος Petre Nasturel (13). Νωρίτερα ο Γάλλος ακαδημαϊκός Paul Lemerle είχε προσέξει ότι ο ίδιος ο Κεκαυμένος ομολογεί την αυτοχθονία (14).
Εξάλου ο Poghirc στο τελευταίο και μεστότερο αρμανολογικό – βλαχολογικό δημοσίευμα του μία ενότητα επιγράφοντας ¨Η συνέχεια των Αρμάνων στις αρχαίες εστίες τους» και συνοδεύοντάς την με τον υπότιτλο « Οι ιστορικές επισημάνσεις μεταξύ των 6ου – 10ου αιώνων» , διερωτάται : « υπάρχει ικανοποιητικός, ιστορικός λόγος, για να δεχθούμε ότι ένας τόσο ισχυρός πυρήνας εκρωμαϊσμένων – εκλατινισμένων, δημιουργημένος μεταξύ 2ου π.χ και 6ου μ.χ αιώνων, αφανίσθηκε μεταξύ 7ου – 10ου αιώνων ;΄». Και απαντά: « προφανώς όχι» . (15)
Στην απάντηση του Poghirc συνάδει και το γεγονός ότι ο κυρίως βλάχικος οικισμός , το άρτιο Βλαχοχώρι, συγκεκριμένα η Σαμαρίνα, αποκαλείται , όπως στα νησιά η πρωτεύουσα, Χώρα, στο δε αρμανικό – βλαχικό ιδίωμα Ηοαra, όρος σωζόμενος αποκλειστικά στην επισημότερη και μεγαλύτερη τοπική θρησκευτική γιορτή, κατά την οποία στήνεται στην αυλή του καθεδρικού ναού ο Μεγάλος Χορός της Χώρας ( χωριού) Κόρλου ντι Χοάρα. Συνεπώς ο σχηματισμός του οικισμού χρονικά μετατίθεται από τις απαρχές της Τουρκοκρατίας , όπως προτείνει ο Απ. Βακαλόπουλος (16) και ανφέρει ο Κωνσταντίνος Ντίνας (17) στη διδακτορική του διατριβή, αιώνες πρωτύτερα προϋποθέτοντας κοντινούς μικρότερους, όταν επισημαίνεται η επίδοση του όρου Χώρα (18). Η αναγωγή δε της ιδρύσεως του βλαχοχωρίου στους Βυζαντινούς χρόνους υποδηλώνεται και από την αρχιτεκτονική, σύμφωνα με τα συμπεράσματα του Σέρβου εθνολόγου C. Cvijic, που την χαρακτηρίζει ελληνομεσογειακού τύπου.(19) Ομολογουμένως ο χαρακτηρισμός του αποκτά ιδιαίτερη βαρύτητα. Διότι « πέρα των βυζαντινών αυτών επιδράσεων, η οικία αυτή απαντά επίσης και σε όλα τα χωριά των Αρμάνων, μάλιστα και στα ηπειρωτικού κλίματος, καθώς και στους σλαβικούς πληθυσμούς των Mijiaci και Mavrovci (20), οι οποίοι, κατά τον ίδιο Σλάβο επιστήμονα, (21) τον εκρουμανισμένο Τ. Pαpahagi (22), καθηγητή του Πανεπιστημίου Βουκουρεστίου κ,α , εθνολογικά δεν είναι σλαβικά αλλά Αρμάνοι εκσλαβισμένοι.
Εν τέλει, αν η φωνολογική μεταβολή του ελληνικού όρου , που στα βλάχικα προφέρεται Hoara, συνιστά αναγωγή της ιδρύσεως του βλαχοχωρίου στην ύστερη βυζαντινή περίοδο, ένα πολύ αραιότερο φωνολογικό φαινόμενο παρατηρούμενο στον επίσης ελληνικό όρο Χορός , που υπάρχει σε όλες τις γλώσσες της Ν.Α Ευρώπης διατηρώντας το αρχικό Χ, ενώ μόνον στο αρμοανικό – βλαχικό ιδίωμα το Χ τρέπεται σε C(K) , Χορός -Coru, ορίζει την εκλατίνηση Ελλήνων, ήτοι γένεση Αρμάνων, Ελληνοβλάχων, στους προχριστιανικούς – ρωμαϊκούς χρόνους (23). Στην πρωτοχριστιανική άλλωστε ρωμαϊκή αρχαιότητα παραπέμπει και η πολυσχιδής παράδοση της Αγίας Παρασκευής , για την οποία πρόσφατα ο Απ. Παπαδημητρίου (24) έχει προσκομίσει ενδιαφέρουσες πληροφορίες, οι περισσότεροι ερευνητές εντοπίζουν προσφυέστατα το Μοναστήρι της ως κοιτίδα της Σαμαρίνας.
Πάντως από την ανεπάρκεια πάλι χρόνου πλήττεται και το τρίτο τμήμα του θέματος μας, το Τραγούδι (25), για το οποίο πράγματι δεν δίδεται η δέουσα δυνατότητα διεξοδικής επιδείξεως όλων των ειδών του. Εύλογα λιοπόν θα γίνουν απλές και σαφείς μνείες, σχεδόν συνολικά, του Ηρωϊκού – Κλέφτικου Δημοτικού Τραγουδιού των βλαχοχωρίων, όπως ο « Σμαήλ αγάς» (26) των Γρεβενών, που τραγουδιέται στη Σαμαρίνα.
Ευνόητα επιλέγονται δημοσιεύσεις η και δυσεύρετες αναφορές κατά χρονολογική σειρά.
Ήδη το 1860 ο Π. Αραβαντινός είχε ολοκληρώσει Συλλογή Δημωδών Ασμάτων της Ηπείρου. Μετά εικοσαετία, το 1880. την εκδίδουν τα παιδιά του , τα οποία και την προλογίζουν. Σημειώνουν δε ακριβώς και τα εξής: « Γνωστόν ότι την Πίνδίαν σειράν οικούσι κυρίως οι Βλάχοι η Κουτσόβλαχοι λεγόμενοι. Ούτοι καίπερ μη μεταχειριζόμενοι ως οικιακήν γλώσσαν την Ελληνικήν, εις τάυτην όμως συνθέτουσιν τα άσματα αυτών. Θα εύρη ο αναγνώστης εν τη παρούση συλλογή πλείστα τοιαύτα συνειλεγμένα εν Μετσόβω, Γρεβενοίς και Μαλακασίω, επαρχίαις βλαχικαίς εν μέρει, αλλ ΄ένθα ουδέποτε σχεδόν ακούεται άσμα βλαχικόν (27)».
Εξ ίσου εξασφαλισμένος επί τόπου αμητός αναγνωρίζεται και στον πλέον αμφιλεγόμενο σε περισσότερες της μιάς χώρες περιηγητή, χαρακτηρισμένο κιόλας προπαγανδιστή, μάλιστα και μίσθαρνο όργανο , τον καθηγητή του Πανεπιστημίου Λειψίας Gustav Weigand (28), για τον οποίο η καθηγήτρια του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων Ελευθερία Ι. Νικολαϊδου στο προ δεκαετίας σύγγραμμα της, επιγραφόμενο « Η ρουμανική προπαγάνδα στο βιλαέτι Ιωαννίωνων και στα βλαχόφωνα χωριά της Πίνδου» γράφει: « τα πορίσματα του Weigand ανεξάρτητα αν δεν είναι όλα τεκμηριωμένα, όπως π.χ οι απόψεις του για την προέλευση των Κουτσοβλάχων από τους Δάκες, για την ταυτότητα της ρουμανικής γλώσσας με το κουτσοβλαχικό ιδίωμα κι άλλες, με φανερές προπαγανδιστικές θέσεις, είναι προϊόν επιτόπιας έρευνας και προσωπικής εμπειρίας , κι όχι εργασίας γραφείου». (29)
Παρά την προκατάληψη η εσκεμμένη τοποθέτηση του για δήθεν αλλογένεια, μη ελληνικότητα, των Αρμάνων – Βλάχων, ο Weigand σε δύο διαδοχικές περιοδείες ( 1889 – 1890) παραδέχεται ωστόσο, περίπου απόλυτα ότι το δημοτικό τραγούδι τους είναι ελληνόγλωσσο (30). Δεν αφήνει δε απαρατήρητη και την απόπειρα νοθείας με βλαχοφωνικές ποιητικές απομιμήσεις ελληνογλώσσων. Το ίδιο εγχείρημα διαπιστώνει ο καθηγητής Ν. Κατσάνης και στη συγγραφή των Wace – Thompson (31).
O πρύτανης του Πανεπιστημίου Αθηνών και περίπυστος μεσαιωνοδίφης Σπυρίδων Λάμπρος μας πληροφορεί ότι και διπλωματικός εκπρόσωπος της Ρουμανίας στη Ρώμη, ο Ν. Ρaunescou διενεργώντας λαογραφική έρευνα στους Αρμάνους που κατά το μεσοπόλεμο μετακομίσθηκαν σαν δήθεν Ρουμάνοι (33) στην προσηρτημένη στη Ρουμανία αμφισβητούμενη ζώνη της Δοβρουτσάς, δοκίμασε πρωτόφαντη έκπληξη, αποκτώντας ταυτόχρονα πολύτιμη επιστημονική γνώση. Διότι ζητώντας από τις γυναίκες να τραγουδήσουν βλάχικα, άκουσε πεντακάθαρο και υπέροχο ελληνικό τραγούδι, αν και επί δεκαετίες ζούσαν μακριά από τον ελληνικό κόσμο (34), είχαν φοιτήσει αρκετές σε ρουμανικά σχολεία, οι δε οικογένειες τους, χαρακτηρίζονταν « ρουμανίζουσες».
Το προηγούμενο φαινόμενο, δηλαδή οι Αρμάνοι – Βλάχοι να τραγουδούν ελληνικά , ο ειδημονέστερος ρωμανιστής – βλαχολόγος, καθηγητής του Πανεπιστημίου Βουκουρεστίου και συντάκτης του Αρμανικού Ετυμολογικού Λεξικού Τ. Papaxagi , καταγόμενος από την Αβδέλλα, θεωρεί ως φυσικό (35). Ερμηνεύει δε την επίδοση τους στην αξιοθαύμαστη σύνθεση δημοτικών τραγουδιών σε γλώσσα ελληνική επικαλούμενος την ομολογουμένως διαχρονική διγλωσσία των Αρμάνων – Βλάχων, συννακόλουθη ελληνοαρμανική – ελληνοβλαχική συμβίωση, την εκφραστική ευλυγισία, τον λεκτικό πλούτο και γενικά την πολιτισμική υπεροχή της ελληνικής γλώσσας σε σύγκριση με το ανεπαρκές και ατροφικό αρμανικό – βλαχικό ιδίωμα, που εύστοχα παρομοιάζει με υδροχαρές φυτό σε νερά ελληνικά (36).
Εκτός του Τ. Ρaraxagi και ο Στρατής Δούκας δημοσιεύοντας το 1933 στο Ημερολόγιον Δυτικής Μακεδονίας μελέτημα, επιγραφόμενο « Οι Βλάχοι της Πίνδου» διευρύνει την ελληνογλωσσία τους στο Τραγούδι, δηλαδή πέρα του Ηρωικού – Κλέφτικου. Aκριβέστερα διαβεβαιώνει « Μ΄όλο που η γλώσσα τους είναι η βλάχικη τα τραγούδια των χορών τους είναι ως τα σήμερα ελληνικά». Επιπρόσθετα γράφει» Τα βλάχικα τους τραγούδια ( πάρχισαν να τα τραγουδάνε από τότες που φανερώθηκαν ανάμεσα τους ξένες προπαγάνδας) είναι άλλα ποιήματα ατομικά ντόπιων μορφωμένων ποιητών γεμάτα από φυσιολατρία και νόστο για την αγαπημένη βουνίσια τους πατρίδα , κι άλλα μεταφράσεις παλαιοτέρων ελληνικών τραγουδιών τους» (37) καθολίκευση δε της ελληνογλωσσίας των βλάχικων(!) τραγουδιών επισημαίνει στις αρχές του εικοστού αιώνα ( 1909) ο Μιχαήλ Χρυσοχόος.(38) Εξ άλλου, περί τα τέλη του ίδιου αιώνα, σε διεθνές συνέδριο με θέμα ¨το τραγούδι του Λαζάρου» η Ρουμάνα λαογράφος Εlisabeta Moldoveanou καθορίζει ως αδιαμφισβήτητη την ελληνογλωσσία των βλάχικων τραγουδιών στην εδαφική ζώνη, στην οποία κατοικούν οι Αρμάνοι – Βλάχοι (39).
Εν κατακλείδι, κατά την Δρα Εθνομισουκολογίας Αθηνά Κατσανεβάκη, «..αυτή η έντονη παρουσία των ελληνοφώνων τραγουδιών στη μουσική παράδοση των βλαχοφώνων της Πίνδου πηγάζει όχι από μία εξωτερική επιρροή αλλά μέσα από μία έντονη αυτοσυνειδησία εσωτερικής και μακροχρόνιας σχέσης με τον ελληνισμό, μία σχέση που για τους Αρμάνους της Πίνδου δεν είναι τυχαία αλλά όπως δείχνουν τα δεδομένα πηγάζει από την ίδια τους την καταγωγή» (40) Το ίδιο δε συμπέρασμα ενάγει στη διδακτορική διατριβή της και η Καλλιόπη Δ. Πανοπούλου διερευνώντας ενδελεχώς την χορευτική ταυτότητα των βλάχων του Ν. Σερρών (41). Επί πλέον η Αθηνά Κατσανεβάκη ορθότατα επιμένει ότι το πόρισμα της ελληνικότητας δεν αποδυναμώνεται ούτε στην περίπτωση υπάρξεως δημοτικών τραγουδιών στο βλάχικο – αρμανικό ιδίωμα (42). Διότι και εδώ διαφαίνεται η ελλνογένεια των Αρμάνων – Βλάχων χάρη στα εθνομουσικολογικά αποδεικτικά, όπως είχε διακηρύξει και ο Ελβετός εθνομουσικολόγος Samuel Band –Bovy (43).